In Mexico worden dagelijks tien vrouwen vermoord. Bij anti-machistaorganisatie Gendes in Mexico-Stad ontleden mannen zichzelf. Dat gaat er openhartig aan toe, merkte onze correspondent toen hij deelnam.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
In Mexico worden dagelijks tien vrouwen vermoord. Bij anti-machistaorganisatie Gendes in Mexico-Stad ontleden mannen zichzelf. Dat gaat er openhartig aan toe, merkte onze correspondent toen hij deelnam.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
Lage stemmen mompelen in rap tempo de beloftes waarmee elke sessie van de praatgroep begint. In een zaaltje in een oud gebouw in de wijk Roma in het hart van Mexico-Stad zitten tien mannen in een kring onder tl-licht. Hier wordt niet alleen opgebiecht, maar ook kameraadschap gevonden.
‘Ik beloof dat ik mijn partner niet de schuld zal geven van mijn geweld.’
‘Ik steun je.’
‘Ik beloof dat ik zal luisteren en dat ik de meningen van mijn partner zal respecteren.’
‘Ik steun je.’
‘Ik beloof dat ik welzijn zal creëren voor mij en anderen.’
‘Ik steun je.’
Wanneer de mannen over hun partner spreken, bedoelen ze hun vriendin of vrouw. Wanneer het gaat over hun geweld bedoelen ze hun agressie tegen vrouwen. Dit is de groepstherapie van de Mexicaanse stichting Gendes, een samenvoeging van género en desarrollo, gender en ontwikkeling. Hier proberen Mexicaanse mannen hun gewelddadige gedrag richting vrouwen te veranderen én de ideeën die eraan ten grondslag liggen.
En dat is nodig. Mexico behoort tot de gewelddadigste landen ter wereld. In recente jaren werden jaarlijks ruim dertigduizend mensen vermoord. Vorig jaar, het eerste onder de vrouwelijke president Claudia Sheinbaum, daalde het aantal moorden, maar nam het aantal vermissingen juist toe.
Het endemische drugsgeweld speelt een grote rol, maar ook in gezinnen en relaties worden conflicten vaak opgelost met geweld. Mannen vermoorden mannen (bijna 90 procent van de slachtoffers is man) en mannen vermoorden vrouwen. Elke dag vinden gemiddeld tien vrouwen een gewelddadige dood. Vrijwel altijd is de dader een man.
Gendes behoort tot een groeiend aantal Mexicaanse therapie- en praatgroepen voor mannen die proberen de samenleving minder gewelddadig te maken. Een compleet overzicht ontbreekt, maar de hoofdstad telt zeker vijf van zulke organisaties en ook in de rest van Mexico is de macho-groepstherapie aan een gestage opmars bezig.
In de therapiezaal van Gendes hangt een tekst aan de muur: ‘Deze organisatie is anti-machista.’ Sommige deelnemers bezoeken de avondlijke sessies op last van een rechter, anderen op verzoek van hun vriendin. Weer anderen zochten zelf hulp nadat ze waren geschrokken van hun eigen gedrag.
Eduardo Sierra, eind 30, een brede man met baardje, honkbalpet en wijde kleding, behoort tot de eerste categorie. Hij had jarenlang de cel in kunnen gaan voor een poging tot femicide, het doden van een vrouw. De rechter veroordeelde hem tot een jaar in een afkickkliniek vanwege zijn alcoholisme en een jaar intensieve therapie, onder meer bij Gendes. Deze maandagavond is het zijn beurt om zijn geweld te ontleden.
Dat proces begint met een biecht. Hij vertelt met een vriendelijke stem, zacht, rustig. De andere mannen luisteren. ‘Mijn vader is een jaloerse man, heel dominant, extreem machista. Je groeit ermee op en denkt dat het normaal is. Mijn broer en ik zijn net als mijn vader bezitterig. Mijn zus is onderdanig, zoals mijn moeder.’
Ook in zijn eigen relatie koesterde Sierra een diep wantrouwen richting zijn partner. Altijd vond hij wel een reden om overspel te vermoeden. ‘Het begon met schreeuwende ruzies, in de laatste twee jaar duwde en sloeg ik haar ook.’ Om aan de spanning te ontsnappen, dronk hij geregeld en veel. Maar de alcohol had een averechts effect: wanneer hij dronken was, hield hij zich niet in. ‘Van de drank word ik eerst nostalgisch en daarna furieus.’
Op een avond had hij twee flessen tequila en twee dozijn bier op toen zijn vriendin klaagde dat de buren hem hadden gezien met een andere vrouw. Hij reageerde boos op haar verwijt. ‘Toen pakte ze een mes en zei dat ze zichzelf iets zou aandoen.’ Ze had al vaker gedreigd zichzelf te verwonden. Het maakte hem nog bozer.
‘Ik pakte het mes af en zei: ‘Als je jezelf zo nodig wilt snijden, laat mij dan maar.’ Ik begon haar te snijden en hoorde een luide zoem, alles werd wazig.’ Hij sneed haar zeventien keer en miste net een slagader. ‘Op dat moment voelde ik alleen maar woede. Nu voel ik een enorme schuld.’
Wanneer Sierra is uitgepraat blijft het stil. Mannen zitten op plastic klapstoeltjes en staren naar hun voeten, in gedachten leggen ze hun eigen geweld naast dat van hem. Groepsbegeleider Arturo Ascensión (57) staat op en loopt naar het bord. Het is tijd om de getuigenis stukje voor stukje te analyseren.
Op een groot whiteboard staat een schema met concepten als ‘ware ik’, ‘autoriteit’ en ‘intellectuele ruimte’. Onder het kopje ‘geweld’ volgt een reeks categorieën, van emotioneel en verbaal tot fysiek en seksueel. Ascensión leidt Sierra door het schema. Op welk moment voelde hij spanning? Wat dacht hij op dat moment? Welke macho-codes dreven zijn gedrag?
‘De Mexicaanse man moet aan veel klassieke verwachtingen voldoen’, zegt psycholoog en expert in gendergeweld Sorén García Ascot. Ze is verbonden aan het Mexicaanse Cavida, het ‘Aandachtscentrum voor familiegeweld’ dat net als Gendes groepstherapie biedt aan gewelddadige mannen en daarnaast vrouwelijke slachtoffers van relationeel geweld begeleidt.
‘Een man moet succesvol zijn, machtig, het hoofd van de familie, de baas in de relatie’, zegt García via de telefoon. ‘Zijn emoties moet hij juist onderdrukken. Hij mag niet kwetsbaar zijn, hij mag niet huilen en zijn verdriet tonen.’ Het zijn waarden die van generatie op generatie worden doorgegeven. ‘Jongens leren van hun vaders en van andere mannen in hun omgeving. Soms ook van hun moeders.’
Ze vermoedt dat de figuur van de Mexicaanse macho is gevormd door de gewelddadige geschiedenis van het land. ‘De Spaanse conquista, de revoluties en burgeroorlogen, een eeuwenlange strijd om het territorium te verdedigen. We hechten veel waarde aan sterke mannen.’ Denk aan de revolutionair Emiliano Zapata (1879-1919) en zie de oer-macho: grote sombrero, dikke snor, kogelriemen om de schouders, een geweer in de ene hand, een sabel in de andere.
Maar een eeuw na Zapata staan in Mexico andere helden op. In 2024 werd de linkse Claudia Sheinbaum (63) de eerste vrouwelijke president in de Mexicaanse geschiedenis. Het was een keerpunt. ‘Het is tijd voor vrouwen’, beloofde ze bij haar aantreden.
Als een van haar eerste daden gaf ze Mexicaanse vrouwen (op papier) recht op een leven zonder geweld en op gelijk loon voor gelijk werk. Misschien nog belangrijker: ze maakt vrouwen zichtbaar zoals geen van haar voorgangers dat deed. Aan haar dagelijkse persconferenties voegde ze een educatief deel toe over historische Mexicaanse vrouwelijke rolmodellen.
Niet dat het Mexicaanse machismo zich zomaar laat temmen: in november vorig jaar werd Sheinbaum op straat in Mexico-Stad betast door een dronken man. Voordat hij werd afgevoerd, slaagde hij erin om een arm om haar schouders te leggen en een hand op haar linkerborst.
Beelden van de aanranding waren nog diezelfde dag landelijk nieuws. Sheinbaum deed aangifte. ‘Dit is wat vrouwen meemaken in Mexico’, zei ze. ‘Als iemand dit al doet met de president, wat gebeurt er dan met andere vrouwen in dit land?’
Zo’n geluid klonk nooit eerder uit het presidentieel paleis. Haar mentor en voorganger Andrés Manuel López Obrador, die regeerde van 2018 tot 2024, viel geregeld uit tegen feministische activisten die hij enkel als tegenstanders van zijn politieke project zag.
In de therapiesessies van Gendes wordt precies dat dagelijkse geweld besproken dat gewone Mexicaanse mannen gewone Mexicaanse vrouwen aandoen. Hier komt soms bruut geweld voorbij – zoals dat van Sierra – maar er zijn ook genoeg avonden waarop het gesprek gaat over ongewenst aanraken, dreigen, kleineren, schreeuwen en volledig beschikken over het gezamenlijke geld.
De therapie probeert herhaling te voorkomen door mannen te leren herkennen wanneer ze geweld gebruiken. Wie de patronen ziet, kan op tijd ingrijpen. Tegelijkertijd gaat het om het afpellen of ‘deconstrueren’ van mannelijkheid. Want geweld tegen vrouwen is een uiting van een aangeleerde hiërarchie tussen de geslachten, is de overtuiging bij Gendes. Mannen handelen vanuit een geconstrueerde ‘autoriteit’, zo leren ze in de therapie, met geweld bewaken ze dat zelfbeeld van gezinshoofd, kostwinner of baas.
‘Onze prioriteit is het stoppen van geweld’, zegt begeleider Ascensión, een kleine man met even vriendelijke als serieuze ogen. ‘Vervolgens verwachten we dat mannen creatiever worden, dat ze in gesprek gaan, dat ze onderhandelen en afspraken maken met hun partner.’ Die tweede stap volgt lang niet altijd, vertelt hij. Een therapietraject duurt maanden en veel mannen haken in de eerste weken af. Jezelf ontleden is een chambota, zegt hij, een enorme klus. ‘Het is makkelijker om vast te houden aan je machismo, om de baas te blijven.’
De mannen die doorzetten, ontdekken al snel dat ze naast die ene verwoestende ruzie die hen naar de therapie dreef, koffers vol andere geweldsvormen met zich meedragen. Deelnemer Josué vertelt dat hij woedend reageerde toen zijn partner haar baan verloor en zij toch spullen bleef kopen die ze volgens hem niet nodig had. ‘Ik ben bang’, zegt hij, ‘dat het geweld er nog is, dat het weer wordt geactiveerd’. Nee, zegt Ascensión: ‘Het geweld activeert zichzelf niet. Jij kiest ervoor het te gebruiken.’
Fernando herinnert zich wat hij voelde toen hij tegen zijn ex-partner schreeuwde. ‘Ik kreeg het warm, mijn mond werd droog.’ Ascensión vraagt de groep om de ogen te sluiten en te denken aan ‘een moment van frictie’. De mannen concentreren zich op hun lichaam, hoe spieren zich aanspannen, de hartslag die versnelt. ‘Schakel je autoriteit uit’, zegt de begeleider. De mannen blazen uit, strakke gezichten worden zacht.
Het mandaat waaraan de Mexicaanse man denkt te moeten voldoen, heeft grote gevolgen voor vrouwen én mannen, zegt psycholoog García van Cavida. ‘Zeker, mannen hebben privileges, maar betalen ook een hoge prijs. Ze zijn vaak eenzaam, kunnen slecht met hun emoties omgaan, kennen enkel reactieve emoties: boosheid, frustratie.’
In haar vrouwengroepen ziet ze hoe het machismo vrouwen gevangenhoudt in een ondergeschikte positie. ‘In hun relaties verliezen vrouwen de capaciteit om eigen beslissingen te nemen, om over hun eigen geld te beschikken, om taken gelijk te verdelen. Als vrouwen zijn we kwetsbaarder en dragen we meer lasten van de relatie.’
Bovendien ligt geweld altijd op de loer, zowel op straat als thuis. ‘Het is een constante spanning. Veel vrouwen zijn eraan gewend dat elke actie een reactie kan uitlokken. Ik heb een patiënt van 21 jaar die het geweld niet herkent omdat haar partner haar niet slaat, maar ze heeft zichzelf helemaal uitgewist. Hij beslist over alles, zij heeft nergens een stem in.’
Wanneer de mannen de therapie volhouden, is verandering mogelijk, laten cijfers van Gendes zien. Vorig jaar bezochten 278 mannen de sessies. De organisatie enquêteerde 73 vrouwelijke partners van mannen die minstens acht weken deelnamen. 87 procent van de vrouwen stelde dat het geweld van hun vriend of echtgenoot was afgenomen. ‘Hij is rustiger, luistert beter, kan beter omgaan met kritiek’, reageert een vrouw. ‘Hij slaat niet meer’, zegt een ander.
Na bijna een jaar van therapie heeft de keurige farmaceut Edgar Martínez (28) zijn oude ideeën grotendeels ontmanteld. In de maandaggroep van Gendes is hij een bescheiden maar opvallende verschijning. Geen deelnemer zit zo recht op zijn klapstoel als hij, zijn gestreken overhemd in zijn broek gestopt, de schoenen gepoetst.
Hij praat geregeld over kleine irritaties die hij voelt richting zijn zus en zijn moeder. Wanneer anderen hun slaande ruzies ontleden, reageert Martínez begripvol: hij kan zich verplaatsen in hun verhaal, zegt hij dan. Buiten de groepstherapie vertelt hij in een café hoe hij bij Gendes terechtkwam. ‘Ik besloot fysiek geweld te gebruiken tegen een ex-partner’, zegt hij in therapiejargon, na tientallen sessies kan hij de taal dromen.
De fysieke ruzie vond plaats tijdens een feestje in een vakantiehuis even buiten Mexico-Stad. Hij werd erg dronken en ruziede met zijn vriendin over overspel. ‘Ze verstopte zich. Ik vond haar. Ze krabde en schopte me. Ik drukte haar tegen de grond en sloeg haar in haar gezicht.’ De volgende dag kwam het besef. ‘Ik begon enorm te huilen en ik schreeuwde om vergiffenis.’ Daarna zocht hij hulp.
Door de therapie is hij niet alleen anders naar zichzelf gaan kijken, maar ook naar zijn land. Net als psycholoog García ziet hij hoe Mexicaanse mannen in een dwingende macho-mal zitten waar geweld een vanzelfsprekend onderdeel van is. ‘Vreemdgaan, je vuisten gebruiken, vrouwen als objecten behandelen, schelden, mensen uitlachen. Ik herken het nu als geweld. Veel anderen zien het niet.’
Het maakt eenzaam, vertelt hij. Relaties veranderden, sommige vrienden ziet hij niet meer. Hij gaat niet meer naar feestjes. De praatgroep werd een veilige haven waar hij een paar uur per week onder gelijkgestemden was. ‘Buiten Gendes vind ik geen aansluiting meer bij mannen, ik deel hun ideeën niet meer.’
Zo verging het ook begeleider Ascensión sinds hij twee decennia geleden na twee stukgelopen relaties zijn eigen macho-overtuigingen in twijfel begon te trekken. ‘Ik maakte alle keuzes zonder mijn partner. Het waren mededelingen: ‘We gaan op reis, pak je spullen.’ Of: ‘Vandaag komt de bouwvakker.’ Het kwam niet in me op om haar mening te vragen.’
Als tiener gebruikte hij zijn vuisten om de pestkoppen uit zijn buurt, een buitenwijk van Mexico-Stad, van zich af te slaan. ‘Ik ontdekte dat ik met geweld respect kon afdwingen.’ Toen hij als volwassen man kennismaakte met groepstherapie met een genderfocus was dat een openbaring. ‘We hadden allemaal hetzelfde probleem: ons enige antwoord op een moeilijke situatie was geweld.’
Het twijfelen aan zijn eigen codes ging nog wel, vertelt hij. Het werd pas echt moeilijk toen hij die mannelijke gebruiken en overtuigingen moest loslaten. ‘Plots verlies je een hoop privileges. Ik mag niet meer schreeuwen, ik heb niet meer altijd gelijk, zelfs als ik gelijk heb mag ik het niet opdringen. Ik ben niet de baas, maar moet onderhandelen met mijn partner.’
En net als bij Martínez veranderden vervolgens zijn sociale relaties. ‘Een tijd lang bleef ik voor mijn gevoel alleen over. Ik paste nergens meer.’ Buiten zijn werk als therapeut probeert Ascensión zijn idealen niet op te dringen aan anderen. Alleen wanneer mensen ernaar vragen, geeft hij uitleg. ‘Dit is een kleine revolutie, een of twee mannen per keer, dat is genoeg.’
Psycholoog García ziet haar land ‘met kleine stapjes’ veranderen. ‘Het gaat langzaam, maar ik zie meer mannen, vooral jongeren, die openstaan voor andere vormen van man-zijn.’ Het blijft moeilijk om mannen naar therapie te krijgen, zegt ze, maar wanneer ze eenmaal gaan, ontdekken veel mannen ‘grote rijkdom’ in de groep van Cavida. ‘Ze vinden een plek waar ze kunnen praten over hun emoties.’
Tijdens zijn jaar bij Gendes komt ook Eduardo Sierra, de man die bijna zijn vriendin doodde, tot nieuwe inzichten. Aanvankelijk vond hij veel getuigenissen van groepsgenoten weinig voorstellen: oplopende discussies, scheldpartijen. Klein bier, dacht hij. ‘Nu zie ik dat anders’, zegt hij tijdens een gesprek in een zaaltje van zijn afkickkliniek terwijl hij stiekem een sigaret rookt.
‘Ik heb jarenlang op alle mogelijke manieren controle gehad over mijn vriendin. Ik bepaalde welke kleren ze droeg, hoe ze zich opmaakte, of ze haar kinderen uit haar eerdere relatie mocht zien. Ze was volledig afhankelijk van mij.’ Het valt hem zwaar om zichzelf te leren kennen. ‘Zo heb ik me altijd gedragen. Het is moeilijk om dat te veranderen.’
Zoals hij werd gevormd door zijn vader, zo ziet hij nu wat zijn eigen zoon van 17 jaar van hem heeft afgekeken. ‘Hij zegt tegen me: ‘Als ik een vrouw heb, gaat zij nooit werken. Ze blijft thuis om voor de kinderen te zorgen.’’ Sierra hoort uit de mond van zijn zoon zijn eigen woorden terug. ‘Nu weet ik dat het verkeerd is.’
De Mexicaanse anti-machistaorganisatie Gendes gaf correspondent Joost de Vries toegang tot haar groepssessies op voorwaarde dat de journalist zelf participeerde. Gedurende enkele maanden nam hij geregeld op maandagavonden plaats in de kring.
Alle mannen die aan het woord komen in het artikel gaven hiervoor toestemming. De foto’s werden op een later moment gemaakt en tonen andere deelnemers van deze groepstherapie. Begeleider Arturo Ascensión (met grijze baard) komt als enige zowel in de tekst als in beeld voor.
Dit is een verhaal uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant