De 73-jarige Belgische oud-premier moest toezien hoe antiliberale demonen zoals nationalisme en protectionisme weer terugkeerden. Zijn boek is een betoog voor originele liberale oplossingen.
is redacteur van de Volkskrant.
Nauwelijks een bevlogener liberaal dan de Belgische oud-premier Guy Verhofstadt, nauwelijks een bevlogener Europeaan ook. Onder de pleitbezorgers van de vrije markt, de liberale democratie en een federaal Europa was hij vaak een atypische verschijning. In het vuur dat hij etaleerde op podia en barricades leek hij soms net een socialistische revolutionair.
In zijn politieke beginjaren waren bedaagde Belgische tegenstanders beduusd van zoveel ongeduld en gedrevenheid. Zij muntten voor hem bijnamen als ‘baby-Thatcher’ en ‘da joenk’. Verhofstadt koesterde ‘baby-Thatcher’ als een geuzennaam in zijn strijd tegen slome duikelaars die belastinggeld opslurpten.
Ongeacht hoe je tegenover zijn gedachtegoed staat, kun je stellen dat Verhofstadt in zijn politieke loopbaan wars was van opportunisme en gemakzucht. Het wemelt van de Wopke Hoekstra-achtigen die opvattingen aanpassen aan ambities; Verhofstadt ambieerde posities altijd in het verlengde van zijn ideeën. Voor een oud-premier was het ongewoon fractieleider te worden in het Europarlement; voor hem was het een logische stap om de verwezenlijking van een federaal Europa te bespoedigen.
Verhofstadt is nu 73 en moet toezien hoe bijna alles waarvoor hij in zijn politieke leven heeft gestreden, bedreigd is geraakt. Antiliberale demonen zijn helemaal terug van weggeweest, van nationalisme tot protectionisme tot autoritarisme. Brexiteers, trumpisten, poetinisten, ze eten dezelfde antiliberale pap.
In De burger in opstand – De toekomst van de politiek en de liberale democratie poogt Verhofstadt te ontleden hoe het zover kon komen én uitwegen te schetsen. In zijn voorwoord pleit hij ervoor het liberalisme ‘helemaal opnieuw te overdenken en op te bouwen’ en in dat proces lering te trekken uit de ‘zonden uit zijn verleden’.
Dat De burger in opstand, meer dan een analyse van de zonden van het neoliberalisme, een betoog is geworden voor originele liberale oplossingen voor de grote problemen van onze tijd, past bij de aard van dit beestje. Verhofstadt categoriseert ogenschijnlijk typisch liberaal beleid dat bijdroeg aan grote problemen van deze tijd vaak als geperverteerd liberaal beleid – met echt liberalisme had het niets van doen.
Liberalisme en utopisme sluiten elkaar uit, wordt vaak gezegd. Toch zie je bij Verhofstadt soms sporen van een mensbeeld dat filosoof Hans Achterhuis schetst in De utopie van de vrije markt. Van nagenoeg alle oplossingen uit De burger in opstand kun je zeggen dat ze uitstekend zouden kunnen werken als alle mensen dynamisch en zelfbewust waren en in het bezit van goede antennes voor waar hun kansen liggen.
Westerse burgers profiteren al jaren nauwelijks meer van economische groeicijfers. Verhofstadt ziet de oplossing niet in een terugkeer naar regulering van het aandeelhouderskapitalisme, maar in de introductie van een volkskapitalisme waarin bijna iedereen aandeelhouder kan worden. De crisis van de democratie wil hij te lijf gaan met veel directe democratie, niet alleen referenda, maar ook directe inspraak van assertieve burgers in de agendering van politieke onderwerpen en besluitvorming.
Als het gaat om sociale media die de liberale democratie ondermijnen met haatdragende en feitelijk onjuiste ‘content’, ziet hij de oplossing ook niet in regulering. Beter is het de monopolies van de techbedrijven te breken. Een diversiteit aan sociale media en onderlinge concurrentie zal, denkt hij, de betrouwbaarheid van informatie sneller vergroten dan welke publieke toezichthouder ook. Hij citeert rechter Louis Brandeis: ‘Hét middel tegen schadelijke uitlatingen is méér uitlatingen, niet opgelegde stilte’.
Of het antiliberale tij zich nog laat keren met meer uitlatingen online, valt te bezien. Buiten kijf staat dat Verhofstadt niet met dat antiliberale tij is meegedreven.
Guy Verhofstadt: De burger in opstand – De toekomst van de politiek en de liberale democratie. De Arbeiderspers; 430 pagina’s; € 34,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant