Olivier Legrain | Investeerder Met zijn Maison des médias libres wil miljonair Olivier Legrain tegenwicht bieden aan de groeiende macht van conservatieve miljardairs in de Franse mediawereld. „Sommigen zeggen: we hebben geen hulp van miljonairs nodig. Ik vraag me af of zij beseffen hoe ernstig de financiële situatie is waarin media verkeren.”
Gepensioneerd ingenieur Olivier Legrain kwam de laatste jaren geregeld in de Franse pers als geldschieter voor nadrukkelijk linkse media.
Wat moet een gepensioneerde ingenieur die een fortuin verdiende in de industriële wereld met een mediabedrijf? „Mensen blijven me vragen: waarom, waarom, waarom?”, zegt de 73-jarige Fransman Olivier Legrain aan de keukentafel van zijn met boeken en kunstwerken gevulde villa, aan een lommerrijk privéstraatje verstopt achter een enorme groene deur in de chique Parijse voorstad Neuilly-sur-Seine.
„Het antwoord is dat ik zin heb om mensen te helpen. Om dezelfde reden ben ik na mijn pensioen therapeut geworden. Ik denk vaak aan [de Duits-Amerikaanse filosofe] Hannah Arendt, die zei dat je in een democratie onafhankelijke wetenschap, onafhankelijke rechterlijke macht en vrije media nodig hebt als tegenmachten. In Frankrijk zijn die laatste in gevaar en ik probeer daar wat aan te doen met de middelen die ik heb.”
Olivier Legrain is een uitgesproken progressieve miljonair – naar eigen zeggen bezit hij een vermogen van 50 à 100 miljoen euro, een bedrag dat hij onder meer opbouwde als topman van bouwmaterialenbedrijf Materis. De laatste jaren kwam hij geregeld in de Franse pers als geldschieter voor nadrukkelijk linkse media als Politis, Vert en Streetpress, ook richtte hij een fonds op dat vluchtelingen helpt. En sinds tien jaar werkt hij aan een project dat in 2027 het daglicht moet zien: La Maison des médias libres (MML, het Huis van vrije media). Hij stak er 15 miljoen euro in en hij staat garant voor een lening van nogmaals 12 miljoen euro.
„Het Maison des médias libres moet een plek worden waar onafhankelijke media tegen een redelijke huur kunnen werken en samenkomen. We hebben in Parijs een gebouw gekocht dat wordt omgebouwd tot een redactieruimte van 4.300 vierkante meter, met een grote vergaderzaal, opnamestudio’s en 300 à 350 werkplekken. Ik hoop dat als media fysiek bij elkaar zitten, ze gaan samenwerken en er nieuwe ideeën ontstaan. Ik zou de voorkeur geven aan meer onderzoeksjournalistiek en minder aandacht voor nieuwsfeitjes die worden uitgelegd door toutologues – mensen die doen alsof ze overal iets vanaf weten, zoals tegenwoordig vaak gebeurt op nieuwszenders.” Tot dusver heeft een vijftigtal media aangegeven geïnteresseerd te zijn, waaronder weekblad Politis en nieuwssites Blast en Basta!.
Het MML moet tegenwicht bieden aan de uitdijende macht van conservatieve miljardairs in de Franse mediawereld, schrijft Legrain met journalist Vincent Edin in zijn vorig jaar uitgebrachte boek Sauver l’Information de l’emprise des milliardaires (Het nieuws redden uit de greep van de miljardairs). Sinds halverwege de jaren nul kocht een reeks steenrijke mannen in Frankrijk het ene na het andere medium op – ook als die verlieslijdend waren. De zorgen over de persvrijheid nemen bij elke overname toe, te meer omdat meerdere miljardairs uitgesproken radicaal-rechts gedachtegoed uitdragen via hun tv-zenders en kranten.
De bekendste is Vincent Bolloré (73), een Bretonse multimiljardair die een media-imperium in handen heeft dat zich uitstrekt van de populistische nieuwszender CNews, via tal van tijdschriften tot zondagskrant Le Journal du dimanche (JDD). Bolloré is ook eigenaar van een reeks uitgeverijen die, onder meer, boeken van (radicaal-)rechtse politici uitbrengen. De methode-Bolloré is inmiddels bekend: hij koopt een medium of uitgeverij op, stelt een radicaal-rechtse hoofdredacteur of bedrijfsvoorzitter aan en de redactionele lijn verschuift prompt fors naar rechts.
Deze week nog verving Bolloré de ceo van de prestigieuze uitgeverij Grasset door een naaste met nauwelijks ervaring in de uitgeverij. Hierop kondigden meer dan 130 schrijvers, onder wie sterauteurs als Virginie Despentes en Bernard-Henri Lévy, aan de uitgeverij te verlaten. Ook CNews kwam onlangs negatief in de belangstelling omdat in een uitzending ongebreideld racistische uitlatingen werden gedaan over een net verkozen, zwarte burgemeester. Sowieso wordt CNews, sinds kort de meeste bekeken nieuwszender van Frankrijk, tientallen keren per jaar berispt door toezichthouder Arcom vanwege zaken als racisme en haatzaaien.
Maar Bolloré is niet de enige. Ook de machtige baas van luxebedrijf LVMH Bernard Arnault (76) heeft meerdere media in handen, net als oprichter van cadeauboxenbedrijf Smartbox Pierre-Édouard Stérin (52). Ook kochten Bolloré, Arnault en enkele anderen eind 2024 een journalistieke school op. En van Stérin is bekend dat hij 150 miljoen euro investeert in verschillende projecten om radicaal-rechtse ideeën te verspreiden en normaliseren.
„Het zijn tekenen dat extreem-rechts – ik ben van een oudere generatie dan u en gebruik gewoon de term extreem-rechts – steeds meer terrein wint in mijn land. Er is sprake van ideologisch kapitalisme, waarin oligarchen invloed kopen. En veel mensen hebben dat niet eens door! Nadat Bolloré in 2024 Le JDD kocht [waarna hij ook daar een radicaal-rechtse hoofdredacteur aanstelde, talloze journalisten vertrokken en de redactionele lijn fors naar rechts schoof], zag ik bij de boulangerie hier om de hoek dat al mijn buren nietsvermoedend die krant bleven lezen. Ze hebben geen idee dat hun hoofd wordt geïnjecteerd met gif.”
„Sommigen zeggen ook: we hebben helemaal geen hulp van miljonairs nodig. Ik vraag me af of zij beseffen hoe ernstig de financiële situatie is waarin onafhankelijke media verkeren. Kijk naar wat Xavier Niel met Le Monde heeft gedaan.” Deze techmiljardair nam in 2010 samen met andere investeerders het noodlijdende dagblad over; in de statuten werd vastgelegd dat de redactie bijzondere rechten kreeg, waarmee de journalistieke onafhankelijkheid intact bleef. „Hij heeft Le Monde op een cruciaal moment geholpen.”
„De media die hier komen werken zijn volledig vrij, met als kompas de Charte de Munich [een in 1971 door Europese journalistiekvakbonden aangenomen richtlijn] waarin rechten en plichten van journalisten zijn vastgelegd. Ik heb ook duidelijk gemaakt dat het media vrij staat bijvoorbeeld onderzoek te doen naar mij, waar mijn geld vandaan komt, mijn familie. Ik heb onlangs zelfs besloten niet plaats te nemen in de raad van bestuur, dus ik heb zelf geen enkele macht, ook al steek ik een fortuin in dit project.”
„Er waren artikelen verschenen waarin werd gezegd dat ik van plan was een media-imperium op te bouwen, dat ik de linkse Bolloré zou zijn. Dat is onzin! Het illustreert ook de fantasieën die over rijkdom bestaan: miljonair of miljardair zijn is iets totaal anders. Bolloré heeft [tijdschrift] Paris Match bijvoorbeeld gekocht voor 120 miljoen euro, Arnault kan het zich veroorloven 65 miljoen in [de dagbladen] Le Parisien en Les Échos te stoppen. Ik kan dat soort bedragen niet uitgeven, dan zou ik in één klap bankroet zijn.”
Kort na het gesprek met NRC kwam Legrain in het nieuws: het linkse onderzoeksplatform Mediapart onthulde dat een 31-jarige journaliste aangifte heeft gedaan van „seksuele agressie” omdat Legrain tijdens een diner zijn hand op haar dij zou hebben gelegd. Ook voerde Mediapart meerdere vrouwen op die beschreven dat Legrain zich opdringerig gedroeg, onder meer door ’s nachts sms’jes te sturen. Na de onthullingen maakten drie mediatitels bekend zich terug te trekken uit het MML.
In een schriftelijke verklaring zegt Legrain dat hij soms „druk zet zodat zaken vooruitkomen”. „Uit het onderzoek van Mediapart blijkt dat sommige mensen mijn gedrag als ongepaste druk of aandringen hebben ervaren, ongeacht mijn intentie.” Hij zegt excuses te hebben aangeboden en stelt dat de kwestie „me heeft aangezet tot diep nadenken”, maar hij ontkent dat er sprake was van „strafrechtelijke of seksuele” feiten.
„Het interesseert mensen niet, of ze vinden het te veel geld. Of ze zeggen: wat een mooi idee – voor jou. Dat stelt me teleur, ik voel me vaak geïsoleerd.”
„Er moeten andere mensen aan de macht komen, de huidige machthebbers zullen niets doen – u weet dat president Emmanuel Macron Bernard Arnault goed kent”, zegt hij met een betekenisvolle blik. „En de controle-mechanismen werken niet goed. De Franse mediatoezichthouder Arcom heeft sommige media [zoals CNEWS] tientallen boetes gegeven, maar ze kunnen gewoon doorgaan. Ik zou zeggen: je krijgt één keer een gele kaart, de tweede keer lig je eruit. En ik vind dat als een redactie niet blij is met haar directeur, zij moet kunnen besluiten dat die persoon vertrekt.”
„Ik ben het met u eens dat dat een risico is. Ik heb eerder erop aangedrongen dat er ook andere organisaties kunnen komen werken: uitgeverijen, productiebedrijven, ngo’s die zich inzetten voor recht en justitie. Maar het is niet ‘mijn’ maison, de media hebben zelf de touwtjes in handen.”
„Ik hoop dat het MML al voor la présidentielle werkzaam zal zijn. Als we na de verkiezingen een extreem-rechtse president krijgen, kan het centrum een lieu de résistance worden, een plaats van verzet.”
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s