Sterrenkundigen hebben met hulp van een telescoop op Antarctica een ver planetenstelsel in kaart gebracht dat verandert waar je bij staat.
is wetenschapsjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde.
Nooit eerder zijn er zulke snelle en heftige variaties gezien in de banen en de omlooptijden van planeten. ‘Dit helpt wetenschappers om te begrijpen hoe planetenstelsels zoals ons eigen zonnestelsel ontstaan en evolueren’, aldus onderzoeksleider Ismael Mireles van de Universiteit van New Mexico.
De Amerikaanse ruimtetelescoop Tess ontdekte zes jaar geleden al twee planeten bij de ster TOI-201, die op zo’n 370 lichtjaar afstand van de aarde staat. Vlak bij de ster cirkelt een hete ‘superaarde’ rond, met een omlooptijd van nog geen zes dagen. Verder naar buiten, op 45 miljoen kilometer afstand, draait een veel grotere warme gasplaneet, die bijna twee maanden over één rondje doet.
Tess kwam de twee planeten op het spoor doordat ze elke omloop voor hun moederster langs bewegen en daarbij een piepklein beetje sterlicht onderscheppen. Normaal gesproken voltrekken zulke planeetovergangen zich met de regelmaat van de klok, en valt een volgend helderheidsdipje exact te voorspellen.
Maar twee Poolse astronomen zagen begin 2023 iets geks. De overgangen van de warme gasplaneet lieten te lang op zich wachten. Uiteindelijk liep de planeet wel een half uur achter op de voorspellingen, alsof hij door een mysterieuze kracht werd vertraagd.
De oorzaak van die ingrijpende baanverandering werd op 28 april 2023 gevonden. Tess zag toen een derde planeet voor de ster langs bewegen, elf keer zo groot als de aarde.
Mireles en zijn collega’s hebben het merkwaardige stelsel nu in detail in kaart gebracht. De derde planeet, die maar liefst vijfduizend keer zo zwaar is als de aarde, blijkt in een langgerekte baan rond de ster te zwieren. Elke acht jaar koerst hij door de binnendelen van het planetenstelsel, en verstoort hij met zijn zwaartekracht de bewegingen van de andere planeten.
Voor hun onderzoek maakten de astronomen onder andere gebruik van een telescoop op het Concordia-station op Antarctica, die tijdens de lange poolnacht vrijwel continu metingen kon doen en daardoor heel veel planeetovergangen heeft vastgelegd. Ook waarnemingen van de Europese ruimtetelescoop Gaia werden gebruikt in de analyse: Gaia zag de ster wiebelen toen de zware planeet er op kleine afstand langs bewoog.
In het tijdschrift Science Advances concludeert het team deze week dat de drie planeten van TOI-201 niet in hetzelfde platte vlak rond de ster draaien, wat ook al opmerkelijk is. Bovendien veranderen de planeetbanen zo snel van oriëntatie dat er over een paar honderd jaar geen planeetovergangen meer te zien zullen zijn.
‘Het is een bijzonder fascinerend stelsel,’ aldus Yamila Miguel van de Leidse Sterrewacht, die zelf niet bij het onderzoek was betrokken. ‘Niet alleen vanwege de diversiteit, maar omdat we het in hoog tempo zien evolueren. Dat is buitengewoon zeldzaam.’
Voorlopig is onduidelijk hoe het bizarre stelsel is ontstaan. Dat gebeurde overigens kortgeleden, astronomisch gezien: de ster, die 30 procent groter en zwaarder is dan de zon, is pas een paar honderd miljoen jaar oud.
Miguel betwijfelt of het ooit zal lukken om de verstorende planeet echt in beeld te brengen, zoals de onderzoekers in een persbericht opperen. Daarvoor staat hij, gezien vanaf de aarde, zelfs in het verste punt van zijn langgerekte baan waarschijnlijk nog steeds te dicht bij de ster. Het wachten is nu dus op de eerstvolgende overgang van de zware reuzenplaneet, op 26 maart 2031.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant