Of de oorlog definitief voorbij is, is zeer de vraag na de mislukte onderhandelingen in Pakistan. Wel ontketenden de VS, Israël en Iran een regionale luchtoorlog die militair zelden eerder is vertoond en mogelijk van invloed is op toekomstige oorlogen. Wat bewoog deze drie landen om op deze schaal een luchtoorlog te voeren?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Na grootschalige Amerikaans-Israëlische bombardementen en Iraanse vergelding in het hele Midden-Oosten lijkt de wereld even de tijd te hebben om de scherven op te vegen van een oorlog die duizenden burgerdoden eiste en de wereldeconomie liet trillen. En dat zonder grondtroepen, tanks en artillerie; de oorlog werd – uitzonderlijk voor een oorlog tussen staten – zes weken lang bijna compleet vanuit de lucht gevoerd.
De Amerikanen en Israëliërs vertrouwden op hun technologische overwicht, ingegeven door hun strijd tegen militante bewegingen zoals Al Qaida, Islamitische Staat, Hamas en Hezbollah. Iran steunde zulke militanten in onder meer Irak, Syrië en Jemen en heeft geleerd van hoe zij superieure tegenstanders bestreden: door met beperkte wapens maximale schade aan te richten.
Dat maakt dit ‘nu al een van de meest ingrijpende conflicten van de afgelopen decennia’, zegt de Amerikaanse oud-minister van Defensie Lloyd Austin in The New York Times. Wat bewoog deze drie landen om op deze schaal een luchtoorlog te voeren?
Van oudsher wil Israël vijanden afschrikken en als dat niet werkt, korte, hevige oorlogen voeren. Die korte duur is noodzakelijk, omdat het land klein is en oorlogen draaien op reservisten die uit de economie worden gerukt. Het idee erachter is tegenstanders te verrassen en zorgen dat vijanden het niet wagen Israël nog te bedreigen.
Daarvoor heeft het een technologisch superieure luchtmacht die ook ver van Israëls grenzen kan toeslaan. De afgelopen decennia leidde dat vooral tot oorlogen van een paar dagen tot een paar weken. Die vonden niet meer plaats tegen staten, zoals in de jaren na de oprichting van het land, maar tegen militante bewegingen.
Israël vocht al voor 7 oktober 2023 meerdere oorlogen uit tegen Hamas in Gaza, waarbij het vrijwel volledig gebruikmaakte van luchtaanvallen. Het land omschreef deze periodieke oorlogen eufemistisch als ‘het gras maaien’.
De prijs voor de Palestijnse burgerbevolking was hoog, met duizenden doden tot gevolg; het bestoken van economische doelwitten en civiele infrastructuur is volgens Israëls doctrine legitiem. Daarmee dwingt het vijanden ‘tot lange en dure wederopbouwprogramma’s’ en hoopt het voor het leiderschap ‘een blijvende herinnering te creëren’ om afschrikking te herstellen, aldus kolonel Gabi Siboni in 2008.
Desondanks keerde Hamas, en elders Hezbollah, steeds sterker terug. ‘Je kunt je technologische middelen tijdelijk uitbuiten, maar op de langere termijn wordt een vijand standvastiger’, zegt militair historicus Christ Klep. Dat bleek op 7 oktober 2023, met de dodelijke aanval van Hamas. De doctrine van korte, intensieve oorlogen maakte plaats voor het doel om Hamas in Gaza volledig te vernietigen. Dat had een nietsontziende oorlog tot gevolg die bijna de gehele Gazaanse bevolking trof en waarbij volop grondtroepen werden ingezet.
In Iran is een Israëlische grondoorlog vanwege de afstand en grootte van het land niet mogelijk. Toch paste Israël de concepten toe die het gebruikt in de strijd tegen Hamas en Hezbollah. Onderdeel van de Israëlische doctrine is dat vijanden duidelijk moeten weten dat hun politieke of persoonlijke overleven in het geding is als ze Israël aanvallen.
Zoals Israël systematisch de leiders van Hamas en Hezbollah uitschakelde, werd in Iran onder anderen opperste leider Ali Khamenei gedood. Liquidaties van een regeringsleider door een andere staat, laat staan van het hele leiderschap, zijn historisch zeldzaam.
Israël beschouwt de Iraanse top echter als ‘terroristisch regime’. Het terugdringen van de dreiging van het Iraanse atoom- en raketprogramma was daarom niet meer genoeg, premier Netanyahu riep op tot regime change.
Net als in Gaza en Libanon gold civiele of economische infrastructuur die Israël linkt aan het regime als doelwit. Het land bestookte met de VS fabrieken, gas- en olievelden en bruggen en trof scholen, gezondheidscentra en huizen. Mogelijk beging Israël daarmee oorlogsmisdaden. In zes weken tijd trof het naar eigen zeggen elfduizend doelen in Iran.
In de huidige Israëlische doctrine hebben ‘beslissende uitkomsten prioriteit boven gecontroleerde afschrikking’, schreef kolonel Siboni begin april. Daarmee schept Israël de basis voor oorlogen zonder duidelijk einde, net als in Gaza en Libanon. Israël heeft ‘nog meer doelen te behalen’, zei Netanyahu na ingang van het staakt-het-vuren. ‘Onze vinger ligt op de trekker.’
Twitter bericht wordt geladen...
Net als Israël willen de VS geen lange conventionele oorlogen voeren. Na Vietnam, Irak en Afghanistan bestaat er een sterke aversie tegen boots on the ground. De Navo-interventie tegen Servië om de Kosovaren te beschermen in 1999 geldt wel als voorbeeld. Servië gaf zich over na 78 dagen van luchtaanvallen, al dreigde er ook een grondinvasie.
Een luchtoorlog met technologisch superieure wapens heeft daarom de sterke voorkeur van de VS. Als onderdeel van de nog altijd aanhoudende ‘War on Terror’, die meerdere oorlogen, continenten en decennia omvat, liquideren ze met regelmaat, van Somalië tot Afghanistan, leden van groepen als Al Qaida, Islamitische Staat en Al Shabaab. Dat gebeurt veelal met drones, maar ook met conventionele bombardementen.
De Amerikanen voeren soms ook luchtcampagnes uit van enkele uren tot weken, zoals in december tegen Islamitische Staat in Nigeria of vorig jaar tegen de Jemenitische Houthi’s, die het scheepsverkeer in de Rode Zee verstoorden.
President Trump heeft een nog sterker geloof dan eerdere presidenten in operaties vanuit de lucht, als ze maar kort zijn. In zijn eerste termijn doodden de VS met een raketaanval de leider van de Iraanse Revolutionaire Garde, Qassem Soleimani. Tijdens de twaalfdaagse oorlog tegen Iran in 2025 wierpen de VS bunker busters op nucleaire doelen. Zulke ervaringen hebben Trump gesterkt om deze oorlog te beginnen, reconstrueerde The New York Times, hoewel de langetermijneffecten vaak onduidelijk zijn.
Als het technologische overwicht groot is, doet dat het geloof toenemen dat een oorlog snel en ‘schoon’ kan worden gewonnen. Militair historicus Klep: ‘In die fout van technologisch determinisme zijn de VS nu al zo vaak getrapt.’ De Amerikaanse politicoloog Robert Pape noemt het de slimme bom-valkuil: ‘Hoe preciezer een wapen, hoe groter de verleiding het te gebruiken. Hoe groter de verleiding, hoe groter het risico op catastrofale miscalculatie.’
In de Iran-oorlog leidde het tot een ongeëvenaard aantal luchtaanvallen van de VS (en Israël). In de eerste 24 uur ontketenden beide landen twee keer meer vuurkracht dan de coalitie tijdens de Irak-oorlog (2003), aldus het Amerikaanse leger, geholpen door AI-systemen die razendsnel doelwitten bepalen. Dat die niet feilloos zijn, bewijst het bombardement van een meisjesschool in Iran, die waarschijnlijk door een AI-programma foutief als doelwit is aangemerkt.
Hoogleraar krijgswetenschappen Martijn Kitzen ziet in Iran ‘een 21ste-eeuwse raketoorlog’ met zeer geavanceerde munitie. ‘Israël en de VS zijn tactisch best succesvol met het vernietigen van de Iraanse luchtverdediging en een deel van hun raketarsenaal. Maar om strategisch te winnen, moet je een politiek doel behalen. Dat militaire superioriteit gelijkstaat aan een overwinning, is een mythe.’
Voor het breken van de wil van een vijand zijn bombardementen niet genoeg. In Afghanistan, Irak en Libië waren eigen grondtroepen of steun van rebellen nodig om het regime omver te werpen.
Desondanks sprak president Trump telkens over hoeveel weken de oorlog nog zou duren en hij dreigde steeds ergere doelwitten te treffen met nog zwaardere wapens als Iran niet capituleerde. Hij leek de oorlog te zien als wiskundige oefening. Klep: ‘Je kunt niet zeggen: als we een vastgesteld aantal doelen bombarderen, zal de tegenstander zich overgeven.’
Iran had evenmin interesse in een conventionele oorlog. Dat komt deels door de strijd tegen Irak (1980-1988). De langste oorlog tussen staten in de 20ste eeuw was uiterst bloederig, met loopgraven, chemische wapens en wederzijdse aanvallen met ballistische raketten. Er vielen naar schatting meer dan een miljoen doden.
Uit die ervaring en de angst voor Amerikaanse regime change-pogingen na 9/11, ontstond de Iraanse militaire doctrine van ‘forward defense’: geen frontale confrontaties aangaan met superieure vijanden, maar het strijdtoneel verleggen. Daarom bouwde Iran een netwerk van gewapende groepen dat voor afschrikking moest zorgen: de As van Verzet.
Daarnaast ontwikkelde Iran raketten, drones en cybercapaciteiten om vijanden op hun eigen grondgebied te treffen. Binnen de landsgrenzen ontwierp Iran een ‘mozaïekverdediging’: valt het centrale leiderschap weg, dan voeren regionale eenheden autonoom vergeldingsaanvallen uit.
In conventionele oorlogen vindt escalatie vaak ‘verticaal’ plaats: naar krachtigere wapens en waardevollere doelen. Iran koos evenals militante bewegingen voor ‘horizontale escalatie’: het strijdtoneel verbreden. Aanvallen strekten zich uit van Cyprus tot een Amerikaans-Britse basis in de Indische Oceaan – een ongekende geografische spreiding.
Om de menselijke en economische kosten voor de VS en zijn bondgenoten te verhogen, trof Iran naast militaire doelwitten ook civiele doelen zoals vliegvelden, olie- en gasinfrastructuur, fabrieken, datacenters, hotels en woningen, ook met omstreden clustermunitie. Ook dat zijn mogelijk oorlogsmisdaden. In de Golfstaten en Israël vielen tientallen burgerdoden. De sluiting van de Straat van Hormuz heeft waarschijnlijk nog jaren gevolgen voor de wereldeconomie.
Politicoloog Vali Nasr vergelijkt de Iraanse aanpak in The Financial Times met geïmproviseerde explosieven (IED’s) die een grote wissel trokken op de VS in Afghanistan en Irak: ‘Drones, korteafstandsraketten en mijnen die tanks en havens laten branden kunnen hetzelfde effect hebben als IED’s in Irak, alleen met grotere impact – het verstoren van mondiale toeleveringsketens en het verhogen van de olieprijzen.’
De Iraanse middelen zijn vele malen goedkoper dan van Israël en de VS. Een Shahed-drone kost naar schatting tussen de 20- en 50 duizend dollar, een Israëlische of Amerikaanse luchtafweerraket tussen de 2,5 miljoen en 10 miljoen dollar. Die kunnen bovendien veel minder snel worden vervangen dan het tempo waarmee ze de laatste weken zijn afgeschoten.
Een paar niet-onderschepte drones zijn genoeg om grote schade aan te richten. Bijna een vijfde van Qatars gasveld Ras Laffan is tot vijf jaar onbruikbaar na één aanval. Martijn Kitzen: ‘We zien dat vuurkracht is gedemocratiseerd. Wat je met een kleine groep mensen kunt aanrichten, is ongekend in de geschiedenis.’
Iran had bovendien een ander voordeel, zegt Kitzen. ‘Het overleven van de Amerikaanse staat hangt niet af van het winnen van deze oorlog. Voor Iran geldt dat wel.’ Dat betekent dat winnen voor Iran, net als voor militante bewegingen tegen superieure tegenstanders, makkelijker is: door niet te verliezen.
Dus kon het van de oorlog een uitputtingsslag maken. ‘De Iran-oorlog heeft snel aangetoond dat de economische dimensie van de moderne oorlog niet secundair is’, aldus Lloyd Austin in The New York Times. Dat moeten de VS zich goed realiseren als er oorlog dreigt in de Indo-Pacific, ‘waar China’s capaciteiten om economische pijn te veroorzaken die van Iran doen verbleken’.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant