Journalist Ivo van Woerden deed vijf jaar lang onderzoek naar de groep van de Amsterdamse spiritueel influencer Bentinho Massaro en schreef er het boek In de greep van de goeroe over. Hij leerde dat iedereen in een sekte terecht kan komen. Inclusief hijzelf.
April 2023. Tot ik hier in de Zuid-Indiase stad Tiruvannamalai was uitgekomen, had ik de spirituele concepten waarin alles in ‘energie’ wordt uitgedrukt, maar vaag gevonden. Maar nu zat ik naast een monnik op een muurtje in een ashram om te onderzoeken wat de aantrekkingskracht van spiritualiteit is, en opende zijn uitleg plots een denkbeeldig luikje in mijn hoofd. Het zat hem in wat deze monnik me vertelde over hoe we in het Westen zoveel in de rede hadden geïnvesteerd dat we het contact met een andere kant van onszelf waren verloren. Volgens hem waren we onze ‘uitwendige behoeftebevrediging’ gaan najagen.
Daar was niets mis mee, zei hij ook, maar de vreugde die dat opleverde duurde maar kort. In het oosten was er aandacht voor de ‘innerlijke behoeftebevrediging’, die veel langer stand hield en die ervoor zorgde dat je steeds minder nodig had om tevreden te zijn. Dat raakte me. Het leverde een euforie op die naar meer smaakte, waardoor ik me helder kon voorstellen dat ik deze man zou kunnen gaan volgen.
Dat was het laatste wat ik had verwacht nadat ik in maart 2021 was begonnen aan een onderzoek naar spiritueel leraar Bentinho Massaro uit het Amsterdamse Gein, die destijds volgens zijn website garant stond voor een leer die ‘mindblowing’, ‘extraordinary’ en ‘cutting edge’ was. Hij was een ‘ander soort wezen’ en bood ‘de essentie van alle grote spirituele paden’ aan, door ‘de nadruk te leggen op wat werkt en te negeren wat niet werkt’. Door zijn leer toe te passen en meditaties te volgen zou je ‘snel een directe ervaring opdoen van je Tijdloze en Eeuwige Zelf’. Dat noemde hij ‘totale vrijheid’. En je zou ook je ‘levensdoel’ vinden.
Ik begreep weinig van de taal die hij in zijn YouTube-video’s sprak, video’s die soms uren duurden. Het waren woorden en begrippen die ik kende, maar die op een of andere manier een andere betekenis kregen. Het ging over ‘ego’ en over ‘I am’ en over ‘bewustzijn’, ‘niveaus’, ‘dimensies’, ‘manifesteren’, ‘een broodkruimelspoor van opwinding’. Massaro sprak in lang uitgesponnen zinnen waarin tegenstellingen zaten die soms helder leken, maar me dan toch weer ontglipten.
Voor veel mensen was dit, afgaande op Massaro’s sociale media, wel heldere informatie. Bij elkaar had hij ongeveer een miljoen volgers verzameld. Het succes lachte hem toe: op zijn sociale media leek het alsof hij Nederland al lang de rug had toegekeerd om jetsettend over de hele wereld zijn leer aan de man te brengen. Hij bood cursussen aan, retraites op tropische locaties die soms wel 10 duizend dollar kostten om bij te mogen wonen. Hij droeg vaak een driedelig pak, rookte een sigaar, had een glas whisky in de hand en schroomde niet om zijn afgetrainde lijf te laten zien. Hij werd regelmatig vergezeld door vrouwen die zo van een catwalk af leken te komen.
Mijn onderzoek leverde in 2022 een verhaal in de Volkskrant op, waarin drie van zijn voormalige volgelingen hun zwijgcontracten doorbraken door mij over hun ervaring met Massaro te vertellen. Het risico voor hen was hoog, zelfs al op het bevestigen van het bestaan van de contracten stond een boete van, afhankelijk van de persoon, 100-tot 300 duizend dollar. Maar de noodzaak om anderen voor Massaro te waarschuwen, vonden ze te belangrijk om hun mond te houden. Ze ondersteunden hun beschuldigingen van seksueel, financieel en psychisch misbruik met duizenden tekstberichten, video’s, foto’s, e-mails en andere documenten en noemden hem een ‘sekteleider’. Rick Allan Ross, Amerikaans sektedeskundige, gebruikte dezelfde kwalificatie.
Massaro ontkende de beschuldigingen, blokkeerde mij en zijn voormalige volgers op sociale media en ging door met wat hij sinds 2010 had gedaan: het publiceren van spirituele berichten op Facebook en Instagram, het plaatsen van video’s op YouTube en het aanbieden van betaalde cursussen en (online) retraites om zo veel mogelijk nieuwe volgers te trekken.
Nadat het artikel gepubliceerd was, klopten meer mensen bij me aan. Ook zij wilden hun verhaal doen en ik leerde meer over de opkomst van Massaro en over wat er zich allemaal in zijn inner circle had afgespeeld. Het waren stuk voor stuk intelligente, gedreven, gevoelige mensen die verslag deden van hoe ze Massaro waren gaan volgen en zichzelf waren verloren. Door het toepassen van zijn leer en advies waren zij soms in financiële en/of in psychische nood geraakt, depressief geworden, soms suïcidaal. Ik kwam tijdens mijn onderzoek twee suïcides tegen. De politie heeft geen hard bewijs gevonden dat Massaro daar een aandeel in had, maar nabestaanden vertelden hoe hun geliefden in geestelijke nood raakten door het fanatiek toepassen van Massaro’s leer.
Ondertussen hoorde ik van mensen in mijn omgeving dat ze het een fascinerend artikel vonden, maar ze zeiden ook: ‘Wie gelooft er dan ook in zoiets?’ En: ‘Als het je niet bevalt, dan ga je toch gewoon weg?’ Zij wisten zeker dat ze nooit in een sekte terecht zouden komen. Ze keken graag naar series als The Vow en The Cult of Mother God op HBO Max en Wild Wild Country, Dancing with the Devil en Escaping Twin Flames op Netflix en konden niet geloven dat mensen soms zo ver gingen voor hun goeroe. Als je aan de mensen die in die series hun verhaal deden, zou vragen of ze van zichzelf hadden gedacht dat ze ooit in een sekte terecht zouden komen, zou hun antwoord ook ‘nee’ zijn.
Ik vroeg me af hoe een groep een sekte wordt. Hoe kun je zo onder invloed van een ander komen? Met die vraag dook ik verder in de beweging van Bentinho Massaro, om door de ogen van betrokkenen een reconstructie van zijn opkomst te maken in mijn boek In de greep van de goeroe. Uiteindelijk sprak ik meer dan zestig betrokkenen on en off the record, aangevuld met vijftien experts.
Door mijn onderzoek realiseerde ik me dat ‘sekte’ een woord is dat vaak op een groep wordt geplakt nadat er (negatieve) media-aandacht voor is geweest; als er beschuldigingen over de sekteleider naar buiten komen. Die beschuldigingen gaan nogal eens vergezeld van bizarre anekdotes. In het geval van Massaro bleek hij volgens voormalige volgers te claimen dat hij met zijn penis vrouwen zou kunnen genezen. Hij zei ook het weer te kunnen veranderen en andere bovennatuurlijke krachten te hebben, hij liet doorschemeren dat hij eigenlijk een ‘alien’ uit een andere dimensie is en vergelijkt zichzelf zowel met Superman als met The Joker, de opperschurk uit Batman.
Hoewel die anekdotes ertoe doen, omdat ze context vormen bij de ontwikkeling van het gedrag van de leider en van de groep, maken ze het wederom makkelijk om te zeggen: daar ga je dan toch niet in mee? Het zet dat wat een ander overkomt op grote afstand en maakt het ook makkelijk om slachtoffers de schuld in de schoenen te schuiven voor wat hen is overkomen: hadden ze maar weg moeten gaan van iemand die zulke dingen zegt. Terwijl de gedragspatronen die van een groepsleider een sekteleider maken en van een groep een sekte – de situatie waarin mensen het gevoel hebben niet weg te kúnnen, ook als er geen hangslot op de deur zit – niet per se uitzonderlijk zijn, en niet alleen in spirituele groepen voorkomen.
Sektevorming vindt volgens de Amerikaanse sektedeskundige en socioloog Janja Lalich, auteur van het boek Take Back Your Life: Recovering From Cults and Abusive Relationships, plaats op allerlei plekken. In politieke partijen, sportclubs, families, verenigingen, bedrijven of waar mensen dan ook maar in groepsverband samenkomen en zich naar iemand voegen, mogelijk omdat ze vinden dat die persoon bijzondere talenten, mogelijkheden, ideeën, inzichten of krachten heeft. In datzelfde boek staat: ‘Iedereen kan worden gerekruteerd (of verleid) door een sekte wanneer zijn persoonlijke en situationele omstandigheden daarvoor geschikt zijn. […] Sekterekrutering is niet mysterieus. Het is net zo eenvoudig en alledaags als de verleidings- en overtuigingstactieken die door geliefden en adverteerders worden gebruikt.’
Wie een fijne groep vindt, valt in een warm bad: er zijn leuke mensen die hetzelfde doel als jij hebben, dezelfde vragen hebben, dezelfde antwoorden zoeken, zichzelf willen verbeteren, zichzelf kwetsbaar op durven stellen, die goede intenties hebben: anderen helpen, de wereld verbeteren. Zo was dat bij Massaro’s groep althans het geval. Zo’n groep laat je moeilijk los, helemaal als je het gevoel krijgt dat je met jouw aanwezigheid ook anderen vooruit helpt.
En wat te denken van de groepsleider of de leraar die je vol zelfvertrouwen uit de doeken doet waar de antwoorden op al je vragen te vinden zijn? Die leraar moedigt je aan om de grenzen op te zoeken, om uit oude patronen en overlevingsmechanismen te breken om te kunnen groeien. Dat is in eerste instantie vaak gewenst. Veel van de mensen die ik sprak, bevonden zich op een kruispunt (een burn-out, een scheiding), waarbij ze op zoek gingen naar een andere invulling van hun leven, een die beter zou werken.
Om die nieuwe manier te verkennen, moet je erop vertrouwen dat wat de leraar zegt, klopt, anders heeft het sowieso geen zin om ermee te experimenteren. Je moet je overgeven, daar roept hij ook toe op. ‘Overgave heeft een effect,’ schrijft psycholoog en filosoof André van der Braak in zijn boek Goeroes en charisma. Het riskante pad van leraar en leerling (2006). ‘De leerling voelt zich verlost van de last om de tegenstrijdige veelheid in zichzelf te controleren – deze controle wordt uitbesteed aan de goeroe. Daarom levert overgave gevoelens van opluchting en bevrijding op. De grenzen van de persoonlijkheid worden geopend, net als bij een grote verliefdheid.’
In die omstandigheden kunnen mensen grote sprongen maken, zo bleek ook tijdens mijn onderzoek. Ze kunnen, ondergedompeld in de groepseuforie, uit hun dak gaan en dat toeschrijven aan de leraar. Als die leraar gaat geloven dat hij inderdaad de reden is van wat zijn leerlingen ervaren, dat hij meer is dan een gewoon mens, dat hij een god is, valt zelfreflectie weg en gaat hij zijn excessieve gedrag (altijd in luxe moeten verkeren, naar bed gaan met zijn leerlingen) rechtvaardigen.
‘Nu begrijp ik het’, zei ik tegen de monnik op het muurtje van de ashram. Maar waar de mogelijkheid ontstond om hem intensief te gaan volgen, deed ik dat niet. Ik was te blij met mijn leven thuis. Er stond te veel op het spel. Maar dat het denkbeeldige luik naar een ander leven openging, maakte wel dat ik leerde dat ook ik een breekpunt heb om achter iemand anders aan te gaan lopen. En als ik dat heb, hebt u dat ook. Waar moet je dan op letten?
Ivo van Woerden, In de greep van de goeroe, Uitgeverij Meulenhoff, 495 pagina’s, € 23,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant