De relatie tussen stress en grijze haren is niet uit de lucht gegrepen. Maar alle pigment verliezen in één nacht?
Naarmate mensen ouder worden, neemt het aantal pigmentcellen af.
Het korte antwoord is: nee. Ons haar is, zodra het uit de hoofdhuid groeit, biologisch gezien een dood materiaal. De kleur wordt bepaald in het haarzakje in de huid, waar zogeheten melanocyten het pigment melanine produceren. Hoe meer melanine, hoe donkerder je haar. Naarmate we ouder worden, raken die pigmentcellen uitgeput en verdwijnen ze.
Het haar op je hoofd groeit gemiddeld met circa een centimeter per maand. De lange lokken van Marie Antoinette waren dus al maanden tot zelfs jaren ‘klaar’ toen ze naar het schavot liep. Een individuele haarschacht kan niet achteraf nog grijs worden.
Toch is het idee dat stress een rol speelt, geen pure fabel. Een studie met muizen in Nature (2020) liet zien dat stress de pigmentcellen in haarzakjes beschadigt. De boosdoener bleek niet zozeer het klassieke stresshormoon cortisol, maar noradrenaline: een signaalstof van het ‘vecht-of-vlucht’-systeem.
Grijs worden door stress is overigens niet geheel onomkeerbaar. In een studie uit 2021 in eLife keken onderzoekers naar het pigmentgehalte over de hele lengte van individuele haren. Elke haar bleek een soort chronologisch archief, met grijzere stukken die correleren met perioden van stress. Na een ‘grijze periode’ kan er dus weer een stukje haar groeien met meer kleur.
Maar dan nu het Marie Antoinette-syndroom. Er circuleren allerlei voorbeelden van in de overlevering, bijvoorbeeld ook over Sir Thomas More (1478-1535). Zijn haar zou in één nacht grijs zijn geworden in de gevangenis van de Tower of London, de nacht voor zijn executie. En er bestaan verschillende getuigenissen over mensen in de Tweede Wereldoorlog, in gebombardeerde steden en in concentratiekampen, die in korte tijd grijs werden.
Wat hier aan de hand is, is niet acuut grijs worden van bestaande haren, maar het selectief uitvallen van gekleurde haren. Haarzakjes met actieve pigmentcellen zijn iets gevoeliger voor stressfactoren dan ‘grijze’ haarzakjes. En er zijn diverse studies die het verband leggen tussen fysieke of emotionele stress en haaruitval. Als er dan relatief veel gekleurde haren uitvallen, en je pigmentcellen ook nog eens beschadigd raken door stress, kun je snel grijs worden. Vooral als je kort haar hebt valt dat op. Maar je hebt het dan eerder over weken of maanden dan over dagen.
En dan is er nog de zeldzame auto-immuunaandoening alopecia areata. Daarbij valt het eigen immuunsysteem plotseling de pigmentcellen in de haarzakjes aan, waardoor die snel doodgaan. Bij deze aandoening groeien álle individuele haren binnen een paar weken alleen nog maar wit uit. Dat valt vooral op bij mensen met kort haar: bij hen is de hele haarlengte binnen een paar maanden ‘vervangen’.
Het verhaal over Marie Antoinette is dus overdreven. Zonder pruik en poeders, en uitgeput door langdurige stress, zal zij op het schavot onherkenbaar zijn geweest – maar niet per se helemaal grijs. En het beroemde verslag van haar beul Sanson, dat rept over haar witte haren? Dat is pas een eeuw later opgeschreven, uit de overlevering.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin