Ruimtevaart Een week na de geslaagde Artemis II-missie is de vraag: wat wil Amerika met de maan? Door de plannen van NASA komen reizen van Europese astronauten op de tocht te staan.
Volle maan bij het SLS (Space Launch System) met daarop de Orion-capsule in februari 2026.
Het is één stap vooruit voor maanastronauten, maar een gigantische zwalkpartij voor NASA. De technisch vrijwel vlekkeloze Artemis II-missie bracht voor het eerst sinds 1972 weer mensen naar de maan, maar acht dagen eerder gooide NASA-directeur Jared Isaacman de planning voor het huidige Artemis-maanprogramma radicaal om.
„Vandaag beginnen we aan het bouwen van de eerste deep space outpost van de mensheid”, zei programmadirecteur Carlos Garcia-Galan tijdens een grote bijeenkomst in het NASA-hoofdkwartier in Washington DC.
NASA wil zich concentreren op het bouwen van een bemenste basis bij de zuidpool van de maan, deze keer om er te blijven en om rivaal China voor te zijn. De volgende maanvlucht, Artemis III, wordt niet een maanlanding zoals eerst het plan was, maar een testvlucht. Een maanlanding met astronauten komt dan met Artemis IV in 2028. Lunar Gateway, het ruimtestation in een baan om de maan, waar NASA met onder andere de Europese ruimtevaartorganisatie ESA aan bouwde, wordt ‘op pauze’ gezet.
„Formeel is het niet gecanceld, maar iedereen gaat ervan uit dat Lunar Gateway van tafel is”, zegt Daniël van Beekhuizen, gedelegeerde namens Nederland voor ESA’s programmaraad voor bemande ruimtevaart en exploratie.
Vooral het afblazen van Lunar Gateway was behoorlijk pijnlijk, zegt hij. Modules voor het ruimtestation, gebouwd door Thales Alenia in Turijn, zijn in 2025 al aan NASA geleverd. „Mensen waren aangeslagen. Er lagen duidelijke afspraken met NASA hierover. Van de 1,1 miljard euro die ESA had gereserveerd is zo’n 900 miljoen al uitgegeven.”
Bovendien komen de maanreizen voor Europese astronauten zo op de tocht te staan. Van Beekhuizen: „Vroeger waren afspraken met NASA op basis van partnerschap en vertrouwen. De laatste jaren is het een stuk transactioneler geworden, en zien we dat veranderingen eenzijdig worden aangekondigd zonder de partners erin te betrekken.”
De samenwerking met NASA, die al loopt sinds de jaren zeventig, gebeurt zo veel mogelijk met gesloten beurzen op basis van ruilcontracten waarbij de partijen afspreken om onderdelen of diensten te leveren. In ruil voor onder andere de Gateway-bijdragen zouden drie Europese astronauten plaatsen krijgen op toekomstige Artemis-vluchten. Vorig jaar werd bekend dat dat eerste Europese maanreisticket voor een Duitser zou zijn. Die afspraken staan nu dus ook weer op losse schroeven.
Kort na de aankondiging maakte NASA wel afspraken bekend met het Italiaanse ruimtevaartagentschap ASI, dat onderdelen gaat leveren voor de bemande maanbasis. In ruil daarvoor zou een Italiaanse astronaut een Artemis-stoeltje mogen reserveren.
Al eerder waren er flinke koersveranderingen bij het Amerikaanse ruimtevaartagentschap. Weliswaar zijn de vorig jaar voorgestelde draconische bezuinigingen van 25 procent op het laatste moment teruggedraaid door het Amerikaanse Congres, maar meerdere NASA-onderzoekscentra zijn gesloten en een kwart van de 18.000 medewerkers is ontslagen of niet vervangen.
In december trad directeur Jared Isaacman aan. Isaacman, een miljardair met bedrijven in betaaldiensten en de verhuur van straaljagers, is zelf een piloot en astronaut: al twee keer reisde hij op eigen kosten naar een baan om de aarde. Daarmee geldt Isaacman niet als een Trump-getrouwe, maar als de laatste kans om nog op de maan te landen vóór China dat doet.
Ook het Chinese ruimtevaartagentschap werkt aan plannen om in 2030 Chinezen op de maan te zetten, en een bemande maanbasis te stichten. Van Beekhuizen: „De Amerikanen willen daar eerder zijn. Niet alleen uit prestige-overwegingen, maar ook om als eerste een permanente basis te bouwen op de zuidpool van de maan.” Dat is een strategisch interessante locatie: zo is er waarschijnlijk water te vinden, er is op sommige plekken permanent zon, en er is gemakkelijker contact met de aarde mogelijk. Van Beekhuizen: „Wie als tweede komt, zal rekening moeten houden met de ander.”
Helemaal onverwacht was Isaacmans koerswijziging dus niet. Om eerlijk te zijn was het Artemis-maanprogramma al sinds het begin in 2017 complex en duur. Veel kritiek was er op de ontwikkeling van de gigantische SLS-maanraket, grotendeels samengesteld uit hergebruikte onderdelen van de Space Shuttle. Ondanks deze recycling kostte de ontwikkeling door grote ruimtevaartbedrijven als Boeing en Lockheed Martin tot nog toe 31 miljard dollar, nog los van kosten voor de Orion-capsule en lanceerplatforms.
SLS gold als ‘oude ruimtevaart’, waarbij grote defensie- en ruimtevaartbedrijven royale contracten toegeschoven kregen, met uitstel, kostenoverschrijdingen en complexe maar weinig innovatieve technologie als resultaat. Wel moet gezegd worden dat SLS bij de eerste twee vluchten vlekkeloos presteerde.
Isaacman wil de kosten per lancering terugbrengen door de SLS-vluchten te standaardiseren met één type rakettrap, en door de lanceerfrequentie te verhogen, om de technologie beter in de vingers te krijgen. Van Beekhuizen: „Hij wil Artemis weer in een stroomversnelling brengen.”
Maar ook de ‘new space’-aanpak, waarbij innovatieve commerciële partijen ruimtevaartdiensten aanbieden tegen vaste prijzen, heeft ondertussen evenmin de gedroomde uitkomst opgeleverd. Het ruimtevaartbedrijf SpaceX van Elon Musk, bekend van de succesvolle Falcon 9-raket, werkt aan Starship, een gigantische, herbruikbare raket die na elf testvluchten nog altijd niet operationeel is. De maanlander-versie HLS is al helemaal nog lang niet af.
Om niet op dit ene paard te gokken kreeg in 2023 ook het concurrerende Blue Origin van Amazon-miljardair Jeff Bezos een contract om een maanlander te ontwikkelen: Blue Moon. NASA wil de ontwikkeling van beide maanlanders versnellen.
Maar vooral wordt de logistiek met het schrappen van Lunar Gateway flink eenvoudiger. Het plan was om dit kleine ruimtestation in meerdere modules op te bouwen tot een soort overslagstation in een langwerpige elliptische baan om de maan. Orion-ruimtevaartuigen zouden dan aankoppelen en astronauten zouden overstappen naar Lunar Gateway. Vervolgens zou een maanlander daar aanmeren, en twee astronauten aan boord nemen om af te dalen naar het oppervlak van de maan. Voor de terugreis zou de hele sequentie in omgekeerde volgorde plaatsvinden.
Dit plan is nu dus verlaten: de Orion-capsules komen nu meteen in een lage baan om de maan terecht, net zoals eerder de Apollo-capsules tussen 1969 en 1972. Daar koppelen ze direct aan een maanlander van SpaceX of BlueOrigin die de astronauten op de maan aflevert.
Artemis III, al gepland voor 2027, wordt een testvlucht om het koppelen van Orion aan een maanlander te oefenen in een lage baan om de aarde. Artemis IV wordt dan de vlucht van de boots on the moon, al in 2028. „Zeer ambitieus”, noemt van Beekhuizen die datum.
De vluchten daarna zullen dan een begin maken met het vestigen van een maanbasis, ondersteund door tientallen onbemande vrachtvluchten die hardware en voorraden afleveren op het maanoppervlak.
In dit licht is het opheffen van Lunar Gateway niet onlogisch. Kwade tongen beweerden zelfs dat het station vooral bedoeld was voor baanbehoud van NASA’s ruimtestation-managers, nu het internationaal ruimtestation ISS zijn einde nadert.
„Het was eerder al wel duidelijk dat er veranderingen aanstaande waren, en dat Lunar Gateway minder goed paste in de nieuwe plannen”, zegt Van Beekhuizen. Een wél onmisbare Europese bijdrage is de European Service Module (ESM), de ondersteuningsmodule voor de Orion-capsule, die voortstuwing levert, en ook besturing, drink- en koelwater, en elektriciteit. Op de eerste twee Artemis-vluchten hebben de ESM’s het prima gedaan, en er staan er nog vier gepland.
Van Beekhuizen: „Met ESM betaalden we voor deelname aan het Internationaal ruimtestation ISS, maar het kan niet anders dat Europa terugkomt op de deal rond Gateway, en het geld dat al uitgegeven is. Daarvoor moeten we wel iets terugzien. De ESA-lidstaten moeten hun positie nog bepalen, je ziet al dat er in Europa een discussie op gang komt over strategische autonomie op ruimtevaartgebied: kunnen we nog wel meedoen aan deze samenwerkingen waarbij we zo sterk afhankelijk zijn van de plannen van de grotere partner?”
De eerste stappen in die zelfstandiger richting zijn al genomen: zo is er de European Launcher Challenge, waarbij Europese ruimtevaartbedrijven contracten en investeringen krijgen voor kleinere raketten om satellieten te lanceren. Ook is er een bedrijvencompetitie voor het afleveren en terugbrengen van vracht van en naar ruimtestations in een baan om de aarde. Opties voor een bemenste capsule voor de Europese Ariane 6-raket worden verkend.
En voor de maan wordt er momenteel al hard gewerkt aan Argonaut, een maanlander waarmee Europa zelfstandig vracht op het maanoppervlak kan afleveren. Normaal spreken de ministers van de ESA-lidstaten elkaar eens in de drie jaar, maar in 2027 is er een extra conferentie ingelast waar het vooral over deze vraag zal gaan. Van Beekhuizen: „Want naast politieke besluitvorming zal hier ook extra geld voor nodig zijn.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin