Topambtenaar Gaat Brussel morrelen aan zijn strenge concurrentieregels, een van Europa’s kroonjuwelen, om de economie op gang te krijgen? Een maandenlange soap rond de benoeming van een topambtenaar is nu beslecht in het voordeel van Ursula von der Leyen.
Een succesje voor EC-voorzitter Von der Leyen: haar oud-adviseur, de Ier Anthony Whelan, krijgt de verantwoordelijkheid voor het Europese concurrentiebeleid.
De strijd om de inhoud is in Brussel verre van gestreden. Maar als het gaat om het personeelsbeleid van de Europese Commissie, kan voorzitter Ursula von der Leyen sinds deze week een succesje bijschrijven.
Een ervaren topambtenaar, de Ier Anthony Whelan, krijgt de verantwoordelijkheid voor het concurrentiebeleid, zo werd maandag bekend. Daarmee wordt een van de machtigste onderdelen van de Brusselse machinerie geleid door een vertrouweling van Von der Leyen.
De benoeming komt net op een moment dat de Europese Commissie haar concurrentieregels, van oudsher een kroonjuweel, tegen het licht houdt in een poging om de haperende economie op gang te krijgen.
„Er lijkt te worden geschaakt in de richting van een stelling die veel lobbyisten willen: een ingang om meer fusies toe te staan”, aldus Maarten Pieter Schinkel, hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. „Al moet de echte showdown nog komen.”
DG Comp, voluit het Directoraat-Generaal voor Mededinging, geniet een zekere status aparte in de EU-ambtenarij. Het departement kan overheden straffen als die staatssteun inzetten waar dat niet mag. Zijn ambtenaren delen boetes uit als bedrijven kartels gevormd hebben. En als een grote fusie of overname de markt dreigt te verstoren, kan DG Comp deze verbieden.
Die machtige positie verklaart waarom het departement nu zélf de inzet is geworden van een stevige machtsstrijd. Vorige zomer ging de hoogste baas, de Fransman Olivier Guersent, met pensioen. Hij kreeg een tijdelijke opvolger. Sindsdien was het acht maanden lang de vraag wie de nieuwe baas zou worden, en welke richting de Commissie zou inslaan.
Eén dilemma voor Whelan wordt de omgang met Big Tech. In de gespannen verhouding met de Amerikaanse techreuzen, die de steun hebben van het Witte Huis, gaat het veel over de Europese digitale regelgeving. Maar de hoogste boetes krijgen bedrijven als Google en Meta van Brussel nog altijd om klassieke concurrentieredenen.
Deze boetes leiden tot toenemende frictie tussen de EU en de VS. Critici verwijten Von der Leyen dat ze om politieke redenen de scherpe randjes van dit beleid zou willen halen. Detail: Whelan was jarenlang Von der Leyens adviseur voor digitaal beleid.
Maar de belangrijkste kwestie is een Europese aangelegenheid. Grote Europese bedrijven roepen al jaren dat de strenge fusie- en overnameregels hun eigen groei, en die van de EU, alleen maar in de weg zitten. Zij zeggen dat ze alleen kunnen opboksen tegen Amerikaanse en Chinese concurrenten op het wereldtoneel als ze groter mogen worden op hun thuismarkt.
Voor de nieuwe baas van DG Comp, Anthony Whelan (r), vormt de Europese relatie met Amerikaanse techreuzen een belangrijk dilemma.
De filosofie hierachter is eenvoudig: alleen grote bedrijven kunnen dankzij hun omvang en schaalvoordelen voldoende vet op de botten opbouwen om te investeren en innoveren. Ook als de consument daardoor aankijkt tegen minder keuze en mogelijk hogere prijzen.
Von der Leyen ziet dit wel zitten. Gesterkt door de oproep van Mario Draghi om de Europese economie sterker en robuuster te maken, gaf ze Teresa Ribera bij haar aantreden als Eurocommissaris in 2024 de opdracht de fusieregels te ‘moderniseren’, voor het eerst in twintig jaar.
Die nieuwe richtlijnen worden deze maand verwacht. Als het aan Von der Leyen ligt, is de koers duidelijk. „Deze update van de richtlijnen zal fusies ondersteunen die schaal opbouwen om de concurrentie aan te gaan, de interne markt te integreren en pan-Europese spelers te kweken”, schreef ze vorige maand aan de Europese regeringsleiders.
Parijs en Berlijn zijn enthousiast. Kleinere landen, waaronder Nederland, zijn daarentegen uiterst kritisch. Vooral grote landen profiteren als de regels worden versoepeld, vrezen zij. Die landen hebben de grootste bedrijven en de staatskas om ze te hulp te schieten.
De voordelen voor andere landen, andere bedrijven en de Europese consument zijn troebel. Als grote bedrijven verder kunnen groeien, is allerminst zeker dat ze de extra winst investeren en niet naar hun aandeelhouders sturen. De klassieke marktmeesters van DG Comp delen deze vrees. En ook Guersent, hun gepensioneerde baas, doet dat.
„Ik denk dat degenen die het hardst roepen dat wij minder moeten interveniëren bij fusies en overnames de bazen van grote bedrijven zijn, die helemaal niet uit zijn op een sterke economie, maar enkel op meer macht voor hun eigen bv en meer winst. Zij proberen het debat te kapen”, zei hij bij zijn afscheid in een interview tegen NRC.
Het voornaamste probleem, zegt Maarten Pieter Schinkel, is de versplintering van de Europese markt, door tal van nationale regels. „Om fusies met schaal toe te kunnen staan, heb je een grotere, geïntegreerde binnenmarkt nodig.”
Volgens Schinkel zou Ribera juist met strenge fusiecontrole Europese integratie kunnen afdwingen. „Wil de politiek grotere Europese ondernemingen, dan moet ze eerst de versnippering van de Europese markt aanpakken. Ik hoop dat Whelan dat ook zo ziet.”
Ribera, de Eurocommissaris die de richtlijnen moet presenteren, leek aanvankelijk weinig geïnteresseerd in mededinging. Ze heeft, anders dan voorgangers als Neelie Kroes en Margarethe Vestager, nog een ander megadossier: klimaat. Maar inmiddels lijkt ook zij de klassieke opstelling van haar ambtenaren omarmd te hebben.
Vorige week verklapte Ribera achter gesloten deuren aan Europarlementariërs dat ze weinig voelt voor verregaande ingrepen in het fusiebeleid. „Ze was heel voorzichtig, maar die grote beloftes over Europese kampioenen zullen niet overeind blijven”, zo vat een aanwezige de teneur samen – anoniem, vanwege de geheimhouding.
Ribera, zo viel te horen, had ook graag een meer klassiek ingestelde marktmeester als nieuwe directeur-generaal gezien. En ze wilde, zei ze openlijk, een vrouw. In die slag heeft ze het afgelegd tegen Von der Leyen. Nu zal snel blijken wie de slag om de inhoud zal winnen.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU