Nu de vredesonderhandelingen tussen de VS en Iran zijn gestaakt, gooit president Trump het over een andere boeg. Sinds maandag hebben de VS een eigen blokkade opgeworpen in de Straat van Hormuz. Heeft dat zin?
is verslaggever voor de Volkskrant
1. Waarom werpen de VS nu zelf een blokkade op?
In de oorlog tussen de Verenigde Staten, Israël en Iran is Iran in militair opzicht de onderliggende partij. Het heeft beduidend minder menskracht en materieel. Toch heeft Iran al zes weken lang één strategisch voordeel, dat het behendig uitvent: de Straat van Hormuz. Ruim een kwart van alle olie die over zee wordt vervoerd gaat doorgaans door deze zeeweg. Maar die handel is bijna helemaal stilgevallen, nu de meeste schepen uit angst voor Iraanse aanvallen de straat mijden.
Iran heeft daarmee een stevige greep op een van de levensaders van de wereldeconomie. Hoe langer de scheepvaart stilligt, hoe groter de olietekorten elders in de wereld worden. Zelf laat het mondjesmaat wel enkele schepen doorvaren, onder meer naar China en India. Op die manier kan Iran wel zelf zijn olie blijven verkopen.
Dat strategische wapen proberen de VS nu uit Irans handen te slaan, sinds de vredesonderhandelingen in Pakistan zijn geklapt. Sinds maandagmiddag hebben Amerikaanse strijdkrachten een eigen blokkade opgeworpen. Het land belooft geen enkel schip door te laten dat op weg is naar een Iraanse haven, of daar juist vandaan komt. Daarmee proberen de VS Iran te isoleren en de olie-inkomsten van het land verder af te knijpen.
2. Mag de VS wel de scheepvaart blokkeren?
Wat Arsenio Dominguez van de Internationale Maritieme Organisatie betreft, is het klip-en-klaar: de VS overtreden de wet. Geen enkel land heeft ‘het recht om een internationale zeestraat die wordt gebruikt voor internationale scheepvaart te blokkeren’, zei hij maandag tijdens een persconferentie. ‘De scheepvaart wordt nog steeds als onderpand gebruikt.’
Maar volgens sommige juristen ligt het niet zo simpel. In vredestijd mag je de boel inderdaad niet blokkeren, zegt Hilde Woker, docent aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in zeerecht. ‘Dan belemmer je het recht op vrije doorvaart door de zeestraat. Maar in oorlogstijd geldt het oorlogsrecht, waar mogelijke uitzonderingen gelden.’
Volgens hoogleraar Alexander Lott van het Norwegian Centre for the Law of the Sea, mogen de VS zo’n blokkade wel opwerpen. Dat komt bijvoorbeeld omdat ze duidelijk zijn in hun communicatie en waarschijnlijk een effectieve blokkade zullen afdwingen. Ook beperken ze de blokkade tot schepen die van en naar Iran varen.
Daarentegen was de sluiting van de zeestraat door Iran onwettig, stelt Lott. ‘Iran is in oorlog met Israël en de VS. Maar het blokkeert en valt neutrale koopvaardijschepen aan die naar buurlanden varen. Dat is niet toegestaan.’
3. Wat is het effect van de nieuwe blokkade?
In het Witte Huis hoopt men Iran verder af te knijpen van inkomsten, zodat het regime verzwakt raakt en de VS een betere onderhandelingspositie krijgen. ‘We gaan Iran niet toestaan geld te verdienen met het verkopen van olie’, zei de Amerikaanse president Donald Trump zondag tegen Fox News. ‘Je hebt gezien wat we met Venezuela hebben gedaan. Het zal iets zeer vergelijkbaars zijn, maar op een hoger niveau.’
Het is echter de vraag hoeveel zin dat heeft, zegt Lucia van Geuns van het Haags Centrum voor Strategische Studies. Vóór de oorlog met Iran golden er net als bij Venezuela en Rusland sancties op Iraanse olie. ‘China was eigenlijk het enige land dat de olie nog opkocht.’
Iran verkocht toen zo’n 1,5 miljoen vaten per dag aan China, inmiddels is dat veel minder. Zo voeren er op maandag, voordat de blokkade inging, maar zes schepen door de straat van Hormuz. Serieus geld verdienen aan de olie doet Iran dus niet meer, zegt Van Geuns.
Het belangrijkste gevolg, zeggen meerdere deskundigen, is dat China nu het conflict dreigt te worden ingezogen. Van Geuns: ‘De nieuwe blokkade is een klap in het gezicht voor China, dat heel afhankelijk is van olie uit het Midden-Oosten. Ik vrees dat dit van een regionale oorlog een veel groter conflict kan worden.’
Ook Albert Veenstra, hoogleraar maritieme economie aan de Erasmus Universiteit, spreekt van een ‘enorm geopolitiek risico’. ‘De VS denken dat ze Iran treffen, maar ze raken in feite China. En als China een olietekort krijgt, dan hebben we echt gedonder.’
De komende dagen moet blijken of de VS in staat zijn om het laatste beetje scheepsverkeer plat te leggen. De eerste voortekenen lijken voor president Trump gunstig: de Chinese olietanker Rich Starry, vanuit de Verenigde Arabische Emiraten op weg naar huis, maakte maandag, een uur voor het ingaan van de blokkade, rechtsomkeert.
Source: Volkskrant