Expositie Amsterdam was in de 17de eeuw de internationale hoofdstad van vrijdenkers. Een expositie in Museum Embassy of the Free Mind toont nu hun boeken. Daarin lees je dwarse, soms verboden opvattingen over de mens, God en de wereld.
De Biblia Regia (Antwerpse Polyglot Bijbel), uitgegeven door Christoffel Plantijn, 1568-1572.
Voor vluchtelingen uit heel Europa die om hun denkbeelden of geloof werden vervolgd, was Amsterdam een veilige haven in de 17de eeuw. Onder hen was een van Europa’s belangrijkste vrijdenkers, Jan Amos Comenius uit Moravië. Hij prees de stad daarom in 1657 als de ‘Oogappel der steden, sieraad der Nederlanden, blijdschap van Europa’. Anno 2026 is de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema nog altijd enthousiast over die uitspraak. Bij de opening van een nieuwe expositie in Museum Embassy of the Free Mind – gewijd aan 17de-eeuwse vrijdenkers zoals Comenius – haalde Halsema Comenius aan, en benadrukte de urgentie van zijn bijna vier eeuwen oude woorden. Juist nu persvrijheid, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van demonstratie onder vuur liggen „moeten we de Amsterdamse vrijdenkerstraditie koesteren”.
Museum Embassy of the Free Mind werd in 2017 opgericht door voormalig zakenman Joost Ritman, als kenniscentrum en thuis voor zijn eigen Bibliotheca Philosophica Hermetica, een collectie van 30.000 historische boeken over religie, filosofie, mystiek, alchemie en hermetica. Het museum is gevestigd in Het Huis met de Hoofden aan de Amsterdamse Keizersgracht. Het pand (zie inzet) is nu zelf ook onderdeel van de expo: de berooide vluchteling Comenius vond hier onderdak en schreef er aan zijn baanbrekende boeken over „onderwijs voor jongens en meisjes van alle rangen en standen”, zoals Halsema memoreerde. Comenius wisselde er ook van gedachten met andere vrijdenkers. Want de uit de Zuidelijke Nederlanden gevluchte rijke wapenkoopman Louis de Geer stelde zijn Huis met de Hoofden open voor meer van zulke vluchtelingen. (De tegenstelling dat De Geer vredes- en vrijheidsapostelen steunde met kapitaal verdiend door handel in oorlogstuig en slaafgemaakten hoort helaas ook bij de Amsterdamse traditie, stipte burgemeester Halsema aan.)
Met de expositie Huis met de Hoofden – een monument voor het vrije denken wil de Embassy of the Free Mind markeren dat de vrijdenkerstraditie in dat huis na vierhonderd jaar door Ritmans bibliotheek nog steeds levend is. Omdat Joost Ritman dit jaar 85 is geworden en zijn zoon Jozef tot nieuwe museumdirecteur is benoemd, is de tentoonstelling ook een beetje een eerbetoon aan de stichter van de bibliotheek.
Vandaar dat de meeste boeken op de expo uit de Ritman-collectie komen, met de focus op de verwevenheid van Amsterdam en de vrijdenkerstraditie. Zo zijn er oorspronkelijke clandestien in Amsterdam gedrukte werken van de joods-Amsterdamse filosoof Spinoza (Tractatus theologica-politicus uit 1670 en zijn postume De nagelate schriften uit 1677). De eerste vrouw die in Nederland vanaf 1638 een universitaire studie volgde, Anna Maria van Schurman, is vertegenwoordigd met haar boek uit 1648, Opuscula. Maar er is ook een klein handschrift van Comenius uit 1643, de inleiding van zijn grote boek waarin hij universele aanbevelingen geeft ter verbetering van menselijke zaken, zoals onderwijs, religie en politiek, de Consultatio Catholica, afkomstig uit de Zweedse stadsbibliotheek in Norrköping. Uit zowel de Nationale Bibliotheek in Den Haag als uit Ritmans collectie zijn er boeken van de Duitse mysticus Jakob Böhme (1575-1624), wiens ketterse teksten in Amsterdam populair waren. Hij zag God als een tegelijk mannelijk en vrouwelijk wezen, en beschouwde alle mensen van alle geloven als kinderen van god met een vrije wil. Een genderfluïde god, en andersgelovigen als gelijken respecteren – dat was in Böhmes tijd omstreden en bij de christen-nationalisten die nu Amerika besturen hoef je er ook niet mee aan te komen.
Naast de tientallen geëxposeerde boeken is er een uitgebreid, rijk geïllustreerd Engelstalige boek, House with the Heads, vol achtergronden bij de expositie. Daaruit blijkt dat veel van deze vrijdenkers, van Spinoza tot Comenius, mede geïnspireerd zijn door de oude religieuze spirituele traditie van de gnosis: de opvatting dat je zelf intuïtief tot een hoger inzicht kan komen door innerlijk in contact te komen met de ‘goddelijke vonk’ die in ieder mens aanwezig is.
De herontdekking tijdens de renaissance van eeuwenoude gnostische geschriften van de Egyptische wijsgeer Hermes Trismegistus uit Alexandrië, over die ‘goddelijke vonk’ in ieder mens en verbondenheid van alles in de kosmos, was van grote invloed op vrijdenkers destijds.
Hermes’ teksten, ook de oudste Nederlandse vertaling uit 1574 in handschrift, vind je daarom ook op de expositie, naast daarop geïnspireerde boeken van het mystieke christelijke genootschap van de Rozenkruisers. Deze ketterse pre-moderne verlichters inspireerden ook Comenius, zo schrijft Ritman Research Institute-onderzoeker, de historicus Carlos Gilly.
Volgens Joost Ritman leidden die nieuwe inzichten over het goddelijke in ieder mens tijdens de renaissance tot een ‘moderne oerknal’: nieuwe opvattingen over individu en vrijheid. Hij wil graag dat die ideeën nu opnieuw tot zo’n spirituele oerknal leiden.
Het Huis met de Hoofden aan de Amsterdamse Keizersgracht 123 ontleent zijn naam aan de hoofden van Romeinse goden op de gevel. Zoals de god van de handel, Mercurius, en die van de wijsheid, Minerva, die de voordeur flankeren. Het was een teken dat er een wijze koopman woonde, een ‘mercator sapiens‘, die kunst en wetenschap stimuleerde. De Amsterdamse zakenman Joost Ritman kocht het pand in 2006 en schonk het in 2015 mét zijn Bibliotheca Philosophica Hermetica, die miljoenen waard is, en het daaraan verbonden onderzoeksinstituut aan museum Embassy of the Free Mind. In 2022 werd de bibliotheek Unesco Werelderfgoed. De door Ritman gefinancierde bibliotheek, onderzoeksinstituut en museum zijn ondergebracht in een culturele (anbi) stichting.
ExpositieHuis met de Hoofden – Monument voor het vrije denken.Museum Embassy of the Free Mind, Amsterdam. T/m 30/8.Info: embassyofthefreemind.com
Titelblad van ‘Wercken’, deel I, van Dirck Volckertsz. Coornhert, uitgegeven door JacobAertsz. Colom, Amsterdam, 1630. Coornhert was een invloedrijk Nederlands humanist en vrijdenker.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden