Vijf jaar geleden doken drie unieke foto’s op van de deportatie van Joden vanuit Kamp Vught. Van niemand op de beelden was de identiteit bekend. Tot nu.
is redacteur van de Volkskrant en schrijft over fotografie.
Op 23 mei 1943 maakte een Duitse soldaat een foto van de deportatie van Joden op het station van Vught. De trein staat klaar om de Joodse gevangenen af te voeren naar doorvoerkamp Westerbork. Centraal in beeld: een jongeman die omkijkt, een tas hangt langs zijn lange lijf.
De beelden, drie foto’s in totaal, doken in 2021 op en gaven Nationaal Monument Kamp Vught eindelijk het visuele bewijs om de gruwelijke geschiedenis van het strafkamp aanschouwelijk te maken. Van niemand op de foto’s was de identiteit bekend. Tot nu.
Onlangs zijn enkele personen op het perron met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid geïdentificeerd. Deze Holocaustslachtoffers, die vijf dagen na hun vertrek uit Vught in Sobibor werden vermoord, hebben nu niet alleen een gezicht, maar ook een naam. En een hervonden levensverhaal. Ze behoorden tot het gezin van Benjamin Marcus Koppels en de uit het Noord-Duitse Bunde afkomstige Martha Watermann. De opgeschoten jongen met de heuptas is waarschijnlijk de 14-jarige Mark Koppels.
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
Jeroen van den Eijnde, directeur van het Brabantse herinneringscentrum, kocht de unieke foto’s van de Duitse soldaat Josef Freialdenhoven van een anonieme verzamelaar. Dat was in 2021 groot nieuws, juist omdat de foto’s iets doen wat andere documenten minder goed kunnen: het vreselijke verleden op het netvlies van volgende generaties branden. Essentieel voor het bestaansrecht van het aan de Tweede Wereldoorlog gerelateerde nationale monument. Wat het filmfragment van het Roma-meisje Settela Steinbach, glurend door een kier in de schuifdeur van de trein naar Auschwitz, betekent voor Westerbork, doen Freialdenhovens foto’s voor Vught.
Historicus Lennert Savenije van het Nationaal Monument Kamp Vught vertelt dat de tip enkele jaren geleden per mail binnenkwam, van iemand die de jongen in het hart van de foto herkende op het Digitaal Joods Monument. Daar worden foto’s, personalia en andere informatie over Holocaustslachtoffers verzameld. Na onderzoek kwamen Savenije en zijn collega’s tot de conclusie dat het inderdaad waarschijnlijk Mark Koppels betreft.
‘Door deze foto’s te vergelijken met de gezinsfoto’s op het digitaal monument, konden we het meisje rechts van Mark aanwijzen als zijn zusje Clara, en naast haar, op de rug gezien, misschien het zusje Mijntje.’ Links van een oude man met wit haar zit wellicht Martha Watermann. ‘Maar over haar identiteit zijn we nog minder stellig dan over de anderen’, zegt Savenije. Twee gezinsleden, de vader en zijn dochter Julie, die eveneens op transport gingen, zijn niet zichtbaar. ‘Zekerheid kunnen we over niemand geven. Als historicus zou ik dat graag willen, maar helaas is er niemand in leven die onze vermoedens kan bevestigen.’
Freialdenhoven maakte de opnamen vermoedelijk tijdens een fietstochtje op de vrije zondag in de lente. Twee van de foto’s tonen het overvolle perron, waarlangs de personentrein al klaarstaat die minstens 1.296 Joodse gevangenen uit Vught naar Westerbork zou brengen. Vandaar werden de meesten subiet afgevoerd in goederenwagons naar vernietigingskamp Sobibor. De derde foto is van een berg bagage, een schrijnende aanblik, omdat die duidt op de voorbereidingen die de van hun lot onwetende gedeporteerden hadden getroffen voor hun door de nazi’s geannuleerde toekomst.
Medewerkers van monument Kamp Vught hebben achtergronden over de familie weten te verzamelen. Zo is moeder Martha afkomstig uit het Oost-Friese Bunde, terwijl vader Benjamin Marcus is geboren in Maassluis. Op 15 juni 1926 zijn de twee gehuwd in Bunde, waarna ze zich in Rotterdam hebben gevestigd. Marcus werkte als handelaar in graan- en peulvruchten. Bij het Duitse bombardement van de stad verloor het gezin vermoedelijk hun woning.
Het gezin werd op 22 of 23 april 1943 naar Vught getransporteerd en een maand later gedeporteerd via Westerbork naar Sobibor. Op 28 mei 1943 moeten Benjamin Marcus, Martha, Mark, Julie, Mijntje en Clara rechtstreeks vanuit de trein via een afgeschermd pad naar de gaskamer lopen, waar zij nog diezelfde dag worden vermoord. Hun lichamen zijn vervolgens verbrand, de as uitgestrooid. De Duitse soldaat heeft als recreant in Vught van enkelen van hen het laatste zichtbare levensteken vastgelegd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant