Het einde van Erna Ankersmit is een boek van oude mensen, de dingen die voorbijgaan. Maar dat de ouder wordende mens mild zou worden, minder ambitieus en meer geneigd tot rust, daarvan is geen sprake. Erna wordt juist in toenemende mate razend.
Dat vrouwen van middelbare leeftijd niet saai zijn, maar gelaagde protagonisten kunnen opleveren, weten we allemaal sinds Kate Winslet de pannen van het dak acteerde in Mare of Easttown. Anna Enquist zoekt in haar nieuwe roman, Het einde van Erna Ankersmit, nu ook eerherstel voor vrouwen van enkele generaties ouder.
Hoofdpersoon Erna Ankersmit, die schrijft onder het pseudoniem Erna Anker, probeert zich te verzoenen met het feit dat haar boeken al lang niet meer in de top 60 staan, ze geen prijzen meer wint en dat ze niet meer wordt gevraagd voor interviews. Daarover zegt ze: ‘De literatuur is een optocht. Eerst loop je in de voorhoede maar allengs raak je achterop omdat er steeds jonge schrijvers naar voren dringen met nieuwe onderwerpen en nieuwe vormen.’
Dat de ouder wordende mens mild zou worden, minder ambitieus en meer geneigd tot rust, vindt Erna laaghartige leugens. Zij wordt met de jaren juist in toenemende mate razend. Dus schrijft ze een boek over een boze, oude man. Zo houdt ze de onvermijdelijke aftakeling op afstand, hoopt ze.
Centraal staat een onverwachte, nieuwe vriendschap. Erna’s vrienden zijn ziek of dood – sommige weken haast ze zich van crematie naar begrafenis. En op een ochtend staat er ongevraagd een thuiszorger aan haar voordeur. Een misverstand, maar omdat het net begint te stormen, laat de geërgerde Erna Vronie toch maar binnen: ‘Thuiszorg, thuiszorg – het idee!’
Dus daar zitten ze dan, twee vrouwen die niet meer van elkaar konden verschillen. De ene dubbel zo oud als de andere, en schrijfster, terwijl de jongste duidelijk geen lezer is. Tegen alle verwachtingen in worden ze vriendinnen.
Erna, kinderloos – ‘Een schrijfster kan geen moeder zijn, dat sprak indertijd vanzelf. Het hielp haar om door die laatste vruchtbare jaren heen te komen.’ – en sinds haar 50ste weduwe, ontwikkelt zelfs moederlijke gevoelens voor Vronie. En Vronies man blijkt student te zijn geweest van Erna’s overleden echtgenoot; de professor slavistiek was voor hem een vaderfiguur.
Met Het einde van Erna Ankersmit schrijft de 80-jarige Enquist een roman over de 80-jarige Erna Anker (merk op hoezeer de naam klinkt als die van Anna Enquist), die een roman schrijft over een grumpy old man. Het boek zit vol met dat soort metaspel en mijmeringen over de staat van de literatuur.
Het einde van Erna Ankersmit is een boek van oude mensen, de dingen die voorbijgaan. Het orkest waar Vronie voor werkte, werd wegbezuinigd, de hele vakgroep slavistiek waar haar man deel van uitmaakte wordt opgeheven en vervangen door ‘een toeristische opleiding’: beetje geschiedenis, beetje cultuur, genoeg taalvaardigheid om je in een hotel verstaanbaar te kunnen maken. En Erna Ankersmit nadert natuurlijk ook haar einde. Maar wel op haar eigen voorwaarden.
Er zit veel interessants en fijns in dit boek: humor (bozige oude vrouwen kunnen érg grappig zijn), een snufje spanning en mysterie (wat heeft de geheime dienst met deze mensen te maken?), mooie natuurbeschrijvingen (Erna en Vronie wandelen langs de Muur van Hadrianus in het Verenigd Koninkrijk), wat geschiedenis en intertekstualiteit (Marguerite Yourcenars roman over de Romeinse keizer die zijn einde voelt naderen). Toch blijft het door de nadrukkelijke constructie (de opvallende parallellen en contrasten, het droste-effect van de schrijfster die een boek schrijft over een schrijfster die een boek schrijft, en de intertekstualiteit die er wel erg dik bovenop ligt) allemaal wat op een afstand, waardoor het boek niet echt blijft nazinderen.
Anna Enquist: Het einde van Erna Ankersmit. De Arbeiderspers; 224 pagina’s, € 24,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant