Mantelzorg Mantelzorgers zijn overbelast. Door de tekorten in de zorg zal dat alleen maar toenemen. Mantelzorg lijkt gratis en dus een makkelijke politieke troef, maar is dat niet, schrijft Zairah Khan.
De participatiesamenleving klinkt mooi. Niet voor niets werd het een jaar of tien terug verkozen tot woord van het jaar. Ook de huidige coalitie wil door met het idee dat we allemaal een steentje bij moeten dragen om de zorg voor ouderen haalbaar en betaalbaar te houden. Maar dat het steentje van sommigen veel zwaarder is dan dat van anderen, en misschien wel ondraaglijk, vergeten we. Liefst een vijfde van de mantelzorgers geeft aan dat de taak hun eigenlijk te veel is.
Zairah Khan is sociaal wetenschapper en mantelzorger.
Het probleem van overbelaste mantelzorgers is al veel langer bekend. Ook het CBS constateerde in 2024 dat het aantal zwaarbelaste mantelzorgers in tien jaar tijd met 50 procent was toegenomen. Vorige maand nog pleitte de Sociaal-Economische Raad (SER) daarom voor een bijdrage vanuit de overheid aan mantelzorg. Acht weken waarin mantelzorgverleners 70 procent van hun misgelopen inkomsten vergoed krijgen – dat is het voorstel. Maar kijkend naar de duur van mantelzorg – gemiddeld 5,4 jaar – staat dit voorstel niet in verhouding tot zowel de individuele als maatschappelijke kosten van langdurige mantelzorg.De schaal van het probleem zal naar verwachting alleen maar toenemen door vergrijzing, een tekort aan zorgpersoneel én een oplopend begrotingstekort. De participatiesamenleving getuigt dan ook niet echt van een verheven maatschappelijk ideaal, maar is eerder een verkapte bezuinigingsmaatregel.
‘De samenleving is in de afgelopen decennia steeds meer gericht op het individu. Traditionele steunverbanden zijn soms afgebrokkeld. Hierdoor belanden veel hulpvragen onterecht in het zorgdomein, maar dit kunnen wij ons niet veroorloven gezien de personeelstekorten en de groeiende zorgvraag.’ Dit staat in het initiatiefvoorstel ‘zorgzame buurten’ van GroenLinks-PvdA van afgelopen jaar. De rol van vrijwilligers is volgens hen cruciaal bij het oplossen van dat probleem. Ook in het huidige coalitieakkoord zetten D66, VVD en CDA in op zorgzame buurten. Maar is dat wel realistisch?
De gezellige buurvrouw die ook weleens op de kinderen let, zien we natuurlijk graag op de koffie. Maar persoonlijk heb ik direct het beeld voor ogen van mijn demente moeder die het zorgpersoneel bedreigde met een staafmixer. Daar kwam behalve ikzelf niemand langs. Zonder fulltime professionele zorg was het voor mij niet haalbaar geweest. Dat is het lot wat een toenemende groep Nederlanders te wachten staat. Want prognoses wijzen op een tekort van 301.000 zorgmedewerkers in 2035, een vervijfvoudiging van het huidige aantal vacatures. De grootste tekorten worden verwacht in de ouderenzorg.
In het nieuwe coalitieakkoord staat ook: ‘Door mantelzorgers te erkennen en te ondersteunen, versterken we niet alleen hun welzijn, maar ook dat van de patiënt.’ Maar misschien begint erkenning met de vaststelling dat mantelzorg niet altijd wenselijk is. Laten we niet vergeten dat een deel van de mantelzorgers zelf ook al op leeftijd is. En hoewel kinderen en partners fysiek misschien prima in staat zijn zorgtaken te dragen, wordt er van hen ook al veel verwacht. Partners die zelf werken bijvoorbeeld kunnen daarnaast niet ook fulltime zorgen. En ouders met jonge kinderen en een zorgbehoevende ouder komen terecht in een zorgspagaat.
Los van de praktische zaken als tijd en afstand, speelt ook de relatie met de zorgbehoevende een rol bij overbelasting. Als je nooit een leuke relatie had met je ouder of partner of – erger – er was sprake van lichamelijke of emotionele mishandeling, dan wordt zorgen al snel een ondraaglijke taak. In die gevallen moet er simpelweg een andere oplossing zijn dan mantelzorg.
Nu nog wordt zorg op basis van de individuele behoefte toegekend aan cliënten. Maar de aan- of afwezigheid van mantelzorgers en hun draagkracht zou daarin eigenlijk ook een overweging moeten zijn. Dan kunnen we de lasten van informele zorg tenminste rechtvaardiger verdelen.Wat ook erkenning verdient is dat vrouwen disproportioneel bijdragen aan onbetaalde zorg. Volgens het CBS is 15 procent van de vrouwen mantelzorger, versus 10 procent van de mannen. Ook besteden vrouwen meer tijd aan mantelzorg en relatief meer vrouwen voelen zich zwaar belast door mantelzorgtaken. Het tragische is bovendien dat vrouwen volgens de emancipatiemonitor van het CBS uit 2024 ook nog altijd meer tijd besteden aan de zorg van jonge kinderen dan mannen.
Net nu vrouwen vrijwel even vaak werken als mannen en er de afgelopen jaren flink is ingezet op het terugdringen van de tekorten in de kinderopvang, staan hun ouders te trappelen om zorg. Het lijkt er daarom op dat de participatiesamenleving haaks staat op een ander maatschappelijk doel: emancipatie.
De realiteit is dat er keuzes gemaakt moeten worden, daarin faalt de participatiesamenleving. Het vooruitschuiven van die keuzes brengt risico’s én verborgen kosten met zich mee. Volop investeren in het terugdringen van personeelstekorten in de formele zorg zoals verpleeghuizen is zo’n keuze. Die investering betaalt zich dubbel en dwars terug, want de zorg is namelijk de ware motor onder de economie. De meeste mensen kunnen werken omdat een aantal ervoor kiezen om van voor iemand zorgen hun werk te maken. Juist daarom is het niet te begrijpen dat we ons zorgpersoneel al jaren zo slecht betalen. In de coronaperiode hebben we nog een keer voor ze geklapt, maar wat we toen nog een essentieel beroep vonden, zien we nu als vrijwilligersklus.
Begrijp me niet verkeerd: vrijwilligers die zich willen inzetten voor mensen die zorg en aandacht nodig hebben, is een groot goed. Maar laten we in de euforie niet vergeten dat zorg een recht is en niet iets wat we doen als we aan het einde van de dag nog wat tijd en sociaal bewustzijn over hebben. Daarnaast mag het recht op zorg van de een ook niet ten koste gaan van het recht op zelfbeschikking van de ander.
Mantelzorg lijkt gratis, en dus een makkelijke politieke troef, maar is dat niet. De kosten worden deels afgewenteld op het individu in de vorm van verlies aan inkomsten en stress en deels zijn ze verscholen in maatschappelijke kosten, in de vorm van ziekteverzuim en verloren talent. Vooral de mate van vrijwilligheid van mantelzorg en de oneerlijke verdeling van onbetaalde zorgtaken baren zorgen. De beperkte zorgbudgetten zullen rechtvaardig verdeeld en toegekend moeten worden. Meer zorg verlenen met minder middelen is helaas geen politieke realiteit, dat is een sprookje.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen