Diamanten Botswana was een Afrikaans succesverhaal dankzij de inkomsten uit natuurlijke diamanten. De populariteit van laboratoriumdiamanten geeft de economie van het land nu een forse dreun. In paniek zoekt de regering oplossingen om de welvaart te redden.
Een technicus in een diamantverwerkingsfabriek in Gaborone, Botswana.
Twee gepantserde transportwagens rijden het zwaarbeveiligde complex van diamantair KGK Diamonds in de Botswaanse hoofdstad Gaborone binnen. Buiten wacht de gerenommeerde juwelenontwerper Caiphas Othomile geduldig. Zijn spijkerbroek en eenvoudige polo staan in schril contrast met de glamourwereld waarin zijn klanten zich begeven. Fotomodellen, ministers en topatleten dragen zijn creaties. Bovendien ontwerpt hij al jaren de kroon voor Miss Universe Botswana.
Zijn sierradenmerk La Calla werkt samen met KGK Diamonds. „Via KGK bereik ik internationale klanten, en ze doen goede marketing voor mij”, zegt hij, wijzend naar een billboard met reclame voor zijn ontwerpen. Toch verkoopt hij nu weinig. „Vooral in de VS is het moeilijk. De opkomst van laboratoriumdiamanten heeft de markt verpest. Die zijn soms maar een kwart van de prijs van natuurlijke diamanten.”
Ook Siddarth Gothi, voorzitter van de diamantslijpersfederatie BDMA die kantoor houdt op hetzelfde complex, ziet dat de markt sinds de piek in 2022 is ingestort. „Veel slijpfabrieken zijn tijdelijk gesloten of failliet. Slechts een handjevol draait nog, vaak op halve kracht”, zucht hij. In korte tijd is het personeelsbestand van meer dan 4.200 diamantslijpers in Botswana ruim gehalveerd. „Nu zijn er nog zo’n 2.000 over en is de hele industrie depressief. Iedereen heeft veel geld verloren.”
De populariteit van laboratoriumdiamanten, die vooral uit China en India komen, is een mokerslag voor de economie van Botswana, na Rusland ’s werelds grootste producent van natuurlijke diamanten. Deze edelstenen zijn de levensader van dit uitgestrekte land met slechts 2,5 miljoen inwoners. In 2024 waren diamanten goed voor 80 procent van de export, een derde van het overheidsbudget en een kwart van het bbp (het grootste deel van het bbp, zo’n 60 procent, komt van de dienstensector).
Laboratoriumdiamanten bestaan al sinds de jaren vijftig, maar de productiekosten zijn de laatste jaren sterk gedaald en de kwaliteit is verbeterd. In 2019 was slechts één op de twintig ‘diamantjuwelen’ gemaakt met een laboratoriumdiamant, in 2025 was dit bijna de helft. Ook in Nederland, waar Zeeman ze verkoopt, zijn de labdiamanten erg populair.
Daarbovenop is de vraag uit China, qua afzet ’s werelds tweede diamantmarkt na de Verenigde Staten, verdampt. De mensen springen er sinds de Covidpandemie en de daaropvolgende dip in de vastgoedmarkt zuinig met hun geld om. Ook verstoren de Amerikaanse importheffingen de markt. Door de wegvallende vraag zijn verschillende Botswaanse mijnen tijdelijk stilgelegd en is hun productie teruggeschroefd. „We hebben veertig slijpersbedrijven, maar geen diamanten om te slijpen”, moppert Gothi. „Niemand zag dit aankomen. In 2022 hadden we nog een topjaar.”
Waar Botswana’s economie in 2021 groeide met 11,9 procent, krimpt de economie sinds 2024. Met Soedan en Zuid-Soedan behoorde Botswana tot de enige drie Afrikaanse landen waarvan de economie in 2024 slonk.
„De wereldwijde diamantmarkt is van een klif gevallen”, zegt econoom Keith Jefferis, voormalig vicepresident van Botswana’s centrale bank. „De regering heeft daardoor haar belangrijkste inkomstenbron verloren, waardoor het begrotingstekort explosief is gestegen. Nu worstelt ze om dit gat op korte termijn te financieren via extra leningen.”
De bevolking voelt hier de directe gevolgen van. In augustus riep president Duma Boko de nationale noodtoestand in de publieke zorg uit wegens tekorten aan medicijnen en medische apparatuur. Er kwam een stop op niet-urgente operaties. Ook kondigde hij belastingverhogingen aan en waarschuwde voor mogelijke ingrepen in de sociale zekerheid en afbouw van subsidies, zoals die op elektriciteit. „Het land kan zich dit niet meer veroorloven”, lichtte hij toe.
Terwijl de natuurlijkediamantindustrie in paniek is, voert de laboratoriumdiamantsector een geoliede promotiecampagne. Influencers en Hollywoodsterren, zoals Pamela Anderson, Emma Watson en Leonardo DiCaprio, prijzen synthetische diamanten aan als ‘het ethische alternatief’: de productie ervan is beter voor het milieu, de stenen komen met zekerheid niet uit conflictgebieden en werknemers zouden niet uitgebuit worden. Botswana benadrukt daarom dat zijn diamantsector streng gereguleerd is en dat natuurlijke diamanten bijdragen aan zijn economische ontwikkeling.
Voor veel inwoners zijn diamanten het symbool van vooruitgang. Toen Botswana in 1966 onafhankelijk werd van Groot-Brittannië, was het een van de armste landen ter wereld. Het land, veertien keer zo groot als Nederland, had slechts twaalf kilometer aan verharde wegen en er was nauwelijks onderwijs. Slechts 22 inwoners bezaten een universitair diploma, ongeveer honderd mensen hadden hun middelbare school afgerond.
Juwelenfabriek in Gaborone, Botswana, waar de internationale diamantgigant De Beers een grote rol speelt bij het mijnen en de verkoop.
De ontdekking van enorme diamantvoorraden bij Orapa, aan de rand van de Kalahariwoestijn, bood Botswana de kans aan de armoede te ontsnappen. De regering richtte samen met de internationale diamantgigant De Beers het mijnbedrijf Debswana op, waarvan ze allebei de de helft bezitten. Tot op de dag van vandaag is Debswana (ruim vijfduizend werknemers, omzetcijfers niet openbaar) verantwoordelijk voor 95 procent van Botswana’s diamantwinning.
De inkomsten katapulteerden de economie. De regering bouwde ziekenhuizen, scholen, infrastructuur en tuigde een sociaalzekerheidssysteem op. Tegenwoordig is Botswana een van de rijkste landen van Afrika en geldt het als een hoger-middeninkomensland. De Verenigd Naties bestempelen het daarom als een van de grootste succesverhalen van Afrika.
President Duma Boko legt de verantwoordelijkheid voor de economische malaise deels bij De Beers, dat hij verwijt te weinig diamanten te verkopen. „Misschien moeten wij de diamanten zelf verkopen. Het land heeft het geld nodig”, zei hij vorig jaar.
Volgens Jefferis begrijpt president Boko, een ex-mensenrechtenadvocaat, niet hoe de diamantmarkt werkt. „Hij impliceerde hiermee dat De Beers de diamanten tegen elke prijs moet verkopen. Maar diamanten zijn een luxe-artikel. Daarom zijn producenten terughoudend ze van de hand te doen als de marktprijs laag is. Diamantbedrijven slaan ze dan liever op.” De laatste jaren is de voorraad in Botswana opgelopen tot 12 miljoen karaat, bijna twee keer zoveel als de door de regering ingestelde limiet van 6,5 miljoen karaat.
Vrachtwagens in de Jwaneng-mijn vervoeren ertsen.
Botswana probeert meer grip op de diamantmarkt te krijgen door zijn aandeel in De Beers te vergroten. Als het land erin zou slagen een kwart van het diamantbedrijf in bezit te krijgen, verwerft het een vetorecht bij grote beslissingen. De regering denkt ook dat het kan helpen de gehele waardeketen in eigen land te ontwikkelen: van mijn, tot slijpen en juwelen maken. „Wij zijn niet alleen de beschermheren van de bodemschatten, we moeten de architecten ervan worden”, stelde Boko.
Momenteel heeft de Botswaanse staat 15 procent van de aandelen van De Beers, de overige 85 procent is in handen van de Britse mijnmultinational Anglo American. De Britse mijnreus heeft De Beers in de etalage gezet, nadat de waarde van het diamantmijnbedrijf van 12,75 miljard dollar was afgegleden naar 2,3 miljard.
Het Internationaal Monetair Fonds adviseerde af te zien van de overname. Volgens dit gezaghebbende instituut zou Botswana zich daarmee nog afhankelijker maken van de instabiele diamantsector. Ook maakt het IMF zich zorgen over de hoge schulden die een overname tot gevolg zal hebben. In de nationale begroting is nog geen geld gereserveerd voor een overname van De Beers, maar de schuldenlast zou over een jaar al bijna 45 procent van het bbp bedragen, meer dan de wettelijke limiet van 40 procent. De regering heeft inmiddels een wetswijziging voorgesteld om die limiet te verhogen naar 60 procent. „Dit geeft ruimte om te reageren op de huidige economische uitdagingen”, verklaarde minister van Financiën Ndaba Gaolathe.
Ondertussen verliezen kredietbeoordelaars het vertrouwen in de Botswaanse economie, wat weer investeerders kan afschrikken en waardoor geld lenen duurder wordt. Eerder deze maand verlaagde kredietagentschap Standard & Poor’s zijn oordeel over Botswana’s kredietwaardigheid nog naar BBB- met een negatief vooruitzicht, slechts één trede boven junk status.
Voorzitter Gothi van de diamantslijpersfederatie ziet het met lede ogen aan. „De regering is in crisismodus, maar de langetermijnstrategie klopt niet”, analyseert hij. „De Beers kopen zal de problemen niet oplossen. We moeten vooral de productie inkrimpen en ons richten op de grotere en kwalitatief betere diamanten, want in het lagere segment winnen laboratoriumdiamanten de concurrentiestrijd.”
Ook juwelenontwerper Othomile ziet beren op de weg bij het plan een groter deel van de keten in eigen hand te houden. „Het is een lange weg om diamantjuwelier te worden, dat duurt zeker tien jaar. Daarnaast moet je veel geld investeren en kennis hebben van de waardeketen: van de edelstenen, de markt en de mensen die erin werken. Met de achterstand die wij hebben op juwelenontwerpers in de VS en Europa is het lastig om het in Botswana te redden.”
Diversificatie van de export biedt wellicht meer perspectief. Hoewel rijk aan bodemschatten is op 70 procent van het uitgestrekte land nog nooit bodemonderzoek verricht. Via analyses met kunstmatige intelligentie zijn verschillende plekken aangewezen waar waarschijnlijk koper en andere kritieke mineralen in de grond zitten.
Voor de diamantsector ziet Siddarth Gothi nog een sprankje hoop. „Door het overvloedige aanbod van laboratoriumdiamanten daalt de waarde ervan harder dan die van natuurlijke diamant. Daarmee zijn natuurlijke diamanten nu een betere investering”, redeneert hij. „Het moet een keer beter worden, maar we hebben geen idee wanneer.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen