Iraanse regime Zes weken na het begin van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran lijkt het regime in Teheran nog stevig in het zadel te zitten. De oorlog heeft zelfs geleid tot een golf van nationalistisch sentiment. Het Iraanse regime heeft met de Straat van Hormuz bovendien een belangrijke troef in handen gekregen.
Iraniërs houden foto's vast van de omgekomen Iraanse opperleider ayatollah Ali Khamenei.
Oorlogen beginnen wanneer twee landen het oneens zijn over hun relatieve kracht, en eindigen wanneer zij het daarover eens worden, schreef historicus Geoffrey Blainey in 1988 in The Causes of War. Die weging is nu gemaakt in de oorlog in het Midden-Oosten. Het Iraanse regime heeft zes weken standgehouden tegen de sterkste militaire macht ter wereld en het sterkste leger in de regio. Tegelijkertijd heeft het land grote schade geleden, veel ervaren leiders zijn omgekomen en de infrastructuur is zwaar getroffen.
De belangrijkste les die Iran uit deze oorlog trekt, draait om de Straat van Hormuz. Door die waterweg te blokkeren, zette Iran de wereldwijde olieprijs onder druk en daarmee de Amerikaanse economie. Al snel bleken niet de Iraniërs, maar de Amerikanen degenen die een uitweg zochten.
„Iran wist dat het een belangrijke zet was, maar niet hoe belangrijk”, zegt Iran-kenner en historicus Peyman Jafari. De blokkade heeft aangetoond dat Iran de wereld hiermee onder druk kan zetten, en dat is misschien wel waardevoller voor het regime dan het nucleaire programma ooit was.
Die mogelijke troef werpt nu ook zijn schaduw vooruit aan de onderhandelingstafel in Islamabad, ziet Ali Vaez, Iran Project Director bij de Brusselse denktank Crisis Group. „We zagen dat al bij het staakt-het-vuren, toen Iran schepen doorgang verleende in ruil voor een wapenstilstand.” Vaez verwacht dat Iran hierop blijft terugvallen. „Trump is bijzonder gevoelig voor economische schade.”
Daarnaast dient de Straat van Hormuz als afschrikmiddel: elke toekomstige agressor moet incalculeren dat Iran potentieel in staat is om de wereldeconomie te ontwrichten. Bovendien lijkt de zeestraat een inkomstenbron te zijn geworden. Iran zou momenteel twee miljoen euro tol per doorvaart heffen – zeer welkom voor een regime dat al jaren kreunt onder westerse sancties.
De vraag is hoelang Iran deze troef kan uitspelen, zegt Jafari. Arabische Golfstaten zijn zich bewust geworden van hun afhankelijkheid van de Iraanse route en zullen zoeken naar alternatieve oliepijpleidingen over land.
Het Iraans regime heeft zich staande gehouden, en dat zien anderen. Jafari verwacht dat de Golfstaten op termijn de banden met Teheran opnieuw zullen aanhalen. Tijdens de oorlog zagen zij twee dingen: dit regime verdwijnt niet snel, en de Verenigde Staten stuurden luchtverdedigingssystemen naar Israël, niet naar de Golf.
Rusland en China zien dat Iran een partner is die overeind blijft, zegt Jafari — Rusland vanuit militaire samenwerking, China vanuit economisch belang.
Intern heeft de oorlog de machtsbalans verschoven. Sinds de liquidatie van opperste leider Ali Khamenei, op de eerste dag van de oorlog, heeft de Islamitische Revolutionaire Garde (IRG) meer macht dan ooit tevoren, stelt Vaez. Alle sleutelposities in het regime zijn nu bezet door IRG-commandanten of mensen met een IRG-achtergrond.
De nieuwe opperste leider, Mojtaba Khamenei, heeft zich nog niet in levende lijve laten zien en communiceert alleen schriftelijk. President Masoud Pezeshkian werd eerder in de oorlog teruggefloten nadat hij excuses had aangeboden voor aanvallen op de Golfstaten.
Tegelijkertijd waarschuwt Vaez dat de VS en Israël een generatiewissel hebben afgedwongen: pragmatische, ervaren commandanten zijn vervangen door jongere, meer ideologische leiders die minder ervaren zijn en grotere risico’s nemen.
Die nieuwe groep heeft ook iets gekregen: samenhang. Samen hebben zij zes weken oorlog doorstaan. Dat broederschap blijft, zegt Jafari. Zoals de oudere generatie Iraanse leiders gevormd werd door de Iran-Irakoorlog, zullen deze nieuwe leiders met hun recente oorlogservaring opduiken in het bestuur, het leger en de economie.
De oorlog heeft de positie van het regime intern versterkt. De aanvallen van de VS en Israël — het hoge aantal burgerslachtoffers bij de meisjessschool in Minab, de beschadiging van historische locaties en Trumps uitspraken over het „uitwissen van de Iraanse beschaving” — zorgden voor een golf van nationalistisch sentiment.
Aanhangers van het regime verzamelden zich dagelijks op centrale pleinen en in woonbuurten. Bij Irans grootste energiecentrale, nabij Teheran, in Tabriz en in Dezful kwamen mensen bijeen om een schild te vormen rondom infrastructuur en een brug van 1.700 jaar oud.
Maar ook onder critici van het regime lokte Trumps taalgebruik een nationalistische reflex uit, ziet Jafari. Zij zijn niet ineens pro-regime geworden, maar wel uitgesproken anti-Amerikaans en anti-Israëlisch. De aandacht is daarmee afgeleid van de duizenden doden in eigen land tijdens de protesten van 8 en 9 januari.
Tegelijkertijd is de materiële schade in Iran enorm — groter dan tijdens de gehele achtjarige oorlog met Irak, stelt Vaez. Meer dan twee derde van de raket- en dronefabrieken en de scheepsbouwindustrie is verwoest. Tussen de 260 en 290 van de geschatte 410 tot 440 ballistische raketlanceerinstallaties zijn uitgeschakeld of buiten gevecht gesteld, volgens een Israëlische militaire functionaris.
Behalve militaire infrastructuur zijn ook staal-, petrochemische en farmaceutische faciliteiten geraakt. Grote staalproducenten liggen mogelijk maanden stil. Het Tofigh Daru-instituut, dat kankermedicijnen produceerde, en het Pasteur Instituut voor vaccins en infectieziekten zijn beschadigd.
Door westerse sancties was de import van medicijnen al ingewikkeld — wat nu ingevoerd moet worden, zal via de zwarte markt komen of met hoge verzekeringskosten. Ook de petrochemische sector is hard getroffen: een derde van Irans niet-oliegerelateerde export bestaat uit petrochemische producten.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet