In Oeganda zagen wetenschappers hoe de grootste mondiale gemeenschap van chimpansees uiteen viel na een heftige, bloederige strijd met tientallen doden. ‘Zo’n permanente splitsing is uitzonderlijk.’
Niet alleen bij mensen, maar ook bij chimpansees kan er een gewelddadig, langdurig conflict ontstaan binnen een gemeenschap. Een internationaal team van wetenschappers heeft in Science beschreven hoe de grootste bekende populatie chimpansees, in Oeganda, in het tijdbestek van een paar jaar in twee groepen uiteen is gevallen. Er onstond een brute ‘burgeroorlog’ waarin tientallen dieren werden vermoord.
De populatie van het Ngogo-chimpanseeproject wordt al sinds 1995 bestudeerd door wetenschappers. Door hun gedrag te observeren en netwerken in kaart te brengen, wisten de onderzoekers dat de gemeenschap al jaren meerdere ‘buurten’ kende, waaronder een centrale en een westelijke.
Al die tijd waren deze buurten verbonden via chimpansees die wel met elkaar omgingen. In hun nieuwe studie laten de wetenschappers zien hoe de buurten in korte tijd uit elkaar groeiden en vervolgens definitief van elkaar gescheiden raakten.
Bij chimpanseepopulaties is het normaal dat er binnen groepen splitsingen en samensmeltingen plaatsvinden, zegt primatoloog Edwin van Leeuwen van Universiteit Utrecht, die niet betrokken was bij de studie. ‘Maar zo’n permanente splitsing, die ook nog eens gepaard gaat met zoveel geweld, is uitzonderlijk.’
Volgens genetische analyses komt een dergelijk fenomeen slechts eens in de vijfhonderd jaar voor. Een bijzondere samenloop van omstandigheden lijkt de breuk en het geweld te hebben veroorzaakt. Er was voedsel genoeg, maar het was ongelijk verdeeld over het gebied.
Daarbij was de groep flink groter geworden dan de meeste andere populaties: zo’n tweehonderd apen in de centrale groep tegenover hooguit zestig à zeventig in het westen. Uit onderzoek van Van Leeuwen is gebleken dat sociale patronen binnen een populatie veranderen naarmate de groep groeit. ‘Chimpansees delen voedsel en vlooien elkaar. Wordt de groep groter dan focussen ze hun aandacht meer op specifieke individuen.’
De verwijdering tussen de centrale en de westelijke groep werd versterkt door twee ziekteuitbraken die meerdere verbindende chimps het leven kostte. De houding van de westelijke mannen tegenover hun centrale soortgenoten werd steeds vijandiger. In 2017 overleefde alfamannetje Jackson van de centrale groep ternauwernood een aanval van de westelijke mannen. Vanaf 2018 was de splitsing definitief en waren alle ontmoetingen tussen de groepen gewelddadig.
In totaal vermoordden de westelijke chimps zeker zeven mannen van de centrale groep, waaronder Jackson. Veertien andere raakten vermist. ‘Een deel van hen is waarschijnlijk ook vermoord’, zegt hoofdonderzoeker Aaron Sandel van de Universiteit van Texas. Vanaf 2021 begonnen de westelijke apen ook de jonge chimpansees van de centrale groep te vermoorden: zeker zeventien in drie jaar tijd.
Opvallend genoeg was de agressieve, westelijke groep juist kleiner dan de centrale. ‘Het is bekend dat er grote verschillen bestaan tussen chimpanseegroepen, die deels samenhangen met de heel brute of juist vreedzame stijl van de alfaman’, zegt Van Leeuwen. Maar ook andere individuen dragen bij aan zo’n cultuur. ‘In de westelijke groep hebben in elk geval een paar goed samenwerkende krijgers gezeten.’
Het voorbeeld, schrijven de biologen, is ook relevant voor het verklaren van conflicten bij de mens. Het laat zien dat er voor zo’n ‘burgeroorlog’ geen culturele, etnische of religieuze verschillen nodig zijn, zegt Sandel: ‘Blijkbaar kan het simpelweg behoren tot een andere groep al genoeg zijn.’
Over de gespleten apengemeenschap in Oeganda verscheen in 2023 de Netflix-serie Chimp Empire. De filmcrew werkte nauw samen met het onderzoeksteam, vertelt hoofdauteur Aaron Sandel. ‘De serie zoomt in op de strijd tussen de westelijke en centrale groepen. Omwille van de eenvoud leggen ze niet uit dat die groepen eerst één groep vormden. Ons artikel is een prequel die laat zien hoe deze situatie is ontstaan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant