Ece Temelkuran In haar nieuwe boek beschrijft deze Turkse schrijver de eenrichtingsweg die Europa is ingeslagen nu extreemrechts steeds meer ruimte krijgt om de koers naar een ‘genormaliseerde menselijkheid’ te bepalen.
De schaduw van een extreemrechtse demonstrant bij het Ostkreuz-station in Berlijn.
Toen in 1944 ruim 85 procent van de stad Warschau was verwoest door nazi-Duitsland, zorgde een groep planologen ervoor dat de plattegrond van de stad werd bewaard. Ook al was bijna alles vernietigd, de stad moest ooit herbouwd worden, bedachten ze. „Een handjevol vreemdelingen weigerde de toekomst te vergeten, niet de gevaarlijke nabije toekomst, maar de verre toekomst, waarin alles beter kan worden. Wat ze uiteindelijk herbouwden was niet de oude stad, maar een nieuwe, om hun geloof in de mensheid overeind te houden”, aldus de Turkse schrijver Ece Temelkuran in haar boek Nation of Strangers (dat in vertaling dezelfde titel heeft gehouden). Ze gaat hierin op zoek naar een herdefiniëring van wat een thuis is en of er manieren zijn om het thuis dat je achterlaat te behouden.
Ece Temelkuran: Nation of Strangers. Bouwen aan een nieuw thuis in de eenentwintigste eeuw. Vert. Nico Groen. Pluim, 288 blz. € 26,99
Net als Verloren land. De zeven stappen van democratie naar dictatuur (2019) is ook dit een indrukwekkend betoog en waarschuwing ineen. Verloren land was een ‘gebruiksaanwijzing’ om in zeven stappen een wankele democratie (Turkije) te veranderen in een dictatuur, van het normaliseren van extreem taalgebruik tot het systematisch aanvallen van journalistiek en rechtstaat. Veel van wat er in Turkije gebeurde leek rechtstreeks uit een nazi-draaiboek te komen en Temelkuran vluchtte naar Duitsland. Het was een boek om wakker van te liggen.
Nation of strangers is wederom een boek om van wakker te liggen. Waar Verloren land over Turkije ging en dat verhaal eventueel was af te doen als: ander land, ver weg, laat Temelkuran in haar nieuwe boek zien dat Europa dezelfde kant opgaat. Aan de hand van vier vragen – „Wie ben je?”, „Waarom ben je weggegaan?”, „Hoe red je het hier?” en „Wanneer ga je terug?” – vertelt ze over haar eigen ontheemdheid, over de morele prijs die ze betaalt om te overleven en over haar schuldgevoel na haar vertrek omdat ze zich telkens afvraagt of ze wel genoeg heeft gedaan in het verzet tegen het „fascisme”. Die zoektocht in verschillende Europese steden blijkt een reis naar „het ontheemde hart van de mensheid”.
Temelkuran beschrijft in haar boek ook hoe ze op zoek is naar een vorm waarin ze haar verhaal wil vertellen. Fictie mocht het in elk geval niet worden, want ze weigert het verhaal van de vreemdeling te romantiseren. De werkelijkheid lijkt al genoeg op absurdistisch theater. Zo schetst ze het moment waarop mensen in Duitsland vanwege de Brexit wachten op een Brits visum. Er moeten twee rijen worden gevormd: Oekraïners en overige. De rij met de ‘overigen’ is gepokt en gemazeld in het frustrerende proces, terwijl Oekraïners dat nog niet zijn. Zij denken nog dat ze beschaafd welkom geheten zullen worden en hun waardigheid kunnen behouden. „De nieuwelingen in de rij moeten de unieke ‘kunst’ om hun vaderland kwijt te raken, hun waardigheid en, als ze geluk hebben, een deel van hun zelfrespect nog onder de knie krijgen, zodat alles minder hard binnenkomt.”
Geen fictie dus, maar ook geen ‘memoir’, want haar eigen ervaring is niet maatgevend voor wat er gebeurt. Europeanen houden meer van ballingen dan van vluchtelingen. De balling, zoals zij wordt gezien, wordt met open armen ontvangen, omdat Europeanen zich dan niet meer hoeven te bekommeren om de vluchteling, stelt ze. „Dat Europeanen graag mogen denken dat hun continent nog steeds een oord van beschaving is, is even cruciaal als de behoefte van een vluchteling aan veiligheid.”
De grenzen van de beschaving ervaart ze wanneer ze als schrijver wordt uitgenodigd voor een cultureel festival. Voordat ze aan het programma wordt toegevoegd, spreekt de organisatie haar aan over haar kritiek op de situatie in Gaza, die ze beschouwt als een dieptepunt van „genormaliseerde onmenselijkheid”. Ze moet een soort vragenlijst beantwoorden: of ze antisemiet is, een aanhanger van Hamas en of ze het bestaansrecht van Israël erkent. Superieur is haar antwoord aan de organisatie dat ze afsluit met de woorden: „Ik beschouw het [verzoek] als een verhoor dat ik niet verdien. Ik ga ervan uit dat ik in dat geval niet langer ben uitgenodigd voor het festival, wat ik gezien de politieke situatie in Duitsland volkomen begrijp.”
De vorm die ze in het boek kiest is die van brieven, die ze richt aan een lotgenoot, de ‘Lieve vreemdeling’, die ze probeert uit te leggen hoe je moet navigeren in de wereld van de vreemdeling, de ‘nation of strangers’. Zo komt ze vanuit persoonlijke ervaringen en ideeën terecht bij de situatie in Europa, met een accent op Duitsland, waar ze inmiddels woont en werkt. Daar ziet ze vlak voordat er verkiezingen in Berlijn worden gehouden spandoeken hangen met „Deportation jetzt”, naast spandoeken met „Laat niemand alleen”. Dergelijke ontwikkelingen worden in Europa afgedaan als een ‘cultuurstrijd’ maar, zo waarschuwt Temelkuran terecht, het gaat om een steeds groter deel van de samenleving dat zich laat opjutten om een tegenstander uit te schakelen. „Je hebt niet te maken met één kwade politicus, maar met iets veel geniepigers in de samenleving: de onmenselijkheid van het volk. Het is niet langer een politieke maar een morele strijd.”
Dat dat nog te weinig wordt beseft, ervaart ze ook op een feestje vol witte progressieve intellectuelen in Berlijn. De gastheer stelt het bordspel ‘Secret Hitler’ voor, waarbij de ene groep de rol van fascist speelt en de andere groep ‘links’ is, en waarbij een ‘geheime Hitler’ ontmaskerd moet worden. Het tijdperk van spelletjes om te ontdekken hoe makkelijk je je laat bespelen is voorbij, stelt Temelkuran.
Ook de vreugde dat het ‘verkiezingsspel’ is gewonnen wanneer extreemrechts het niet helemaal voor het zeggen heeft gekregen, verbaast haar. Dat er gesproken wordt over ‘de opkomst van extreemrechts’, vindt ze sowieso naïef, omdat die gepresenteerd wordt alsof er een „vijandig ruimteschip van een andere planeet in aantocht is”. Extreemrechts is een ziekte „die zich uitbreidt in het weefsel van het gewone leven”, dat de kop opsteekt zodra je gaat twijfelen om er tegen in verzet te komen wanneer een „immoreel voorval zich voor je neus afspeelt”.
Nu het fascisme oprukt en tegelijkertijd de verwoesting van de aarde plaatsvindt, is de vraag hoe te overleven er niet alleen meer een die de vluchteling aangaat. Het is een probleem voor ons allemaal: „Eerder nog dan de natuurbranden brandt het fascisme alles plat wat mooi is”.
Nation of Strangers zoekt de route naar het ‘vreemdelingenland’ vanuit de „onleefbare wereld” van extreemrechts, die alleen maar sterker wordt wanneer we vasthouden aan het naïeve geloof dat de instituties stand zullen houden terwijl Europa de weg probeert te vinden in de waanzin. Dat de plattegrond van Warschau indertijd is bewaard, was geweldig. Maar de geschiedenis van vernietiging en ontmenselijking die daaraan voorafging, hoeven we niet te herhalen.
Op 22 april spreekt Ece Temelkuran in De Balie, Amsterdam. Info: debalie.nl
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews