De milieulast van matrassen is verrassend hoog, met name door de berg afgedankte exemplaren die elk jaar in de verbrandingsovens belandt. Kan dat anders?
Een duizelingwekkend aantal van 1,2 miljoen matrassen belandt jaarlijks in het Nederlandse afvalsysteem – ongeveer elke 23 seconden één. Bijna de helft daarvan gaat letterlijk in rook op, in afvalverbrandingscentrales die broeikasgassen uitspuwen.
Hoe kom je van je sleetse matras af, zonder te hoeven tobben over de impact op het milieu? En: hoe pak je de zoektocht naar een nieuwe, duurzame matras aan?
De totale milieulast van een matras becijferen is een behoorlijke opgave. Uitstoot die vrijkomt bij productie en afvalverwerking dragen beide bij aan klimaatverandering. Ook op andere manieren kunnen matrassen mens en natuur schade berokkenen, bijvoorbeeld doordat geïmporteerde exemplaren twijfelachtige stoffen bevatten.
Toch deden Portugese wetenschappers in 2013 een poging middels een zogenoemde levenscyclusanalyse. Daarin namen ze de volledige klimaat- en milieuimpact van twee soorten matrassen onder de loep: een die hoofdzakelijk uit schuim bestaat, en een met pocketvering. Volgens bijna alle maatstaven bleek het schuimmatras vier tot vijf keer schadelijker voor klimaat en milieu dan de pocketveringvariant.
De grootste boosdoener is polyurethaan, het uit aardolie vervaardigde materiaal dat de basis vormt voor de meeste soorten matrasschuim. Overigens is polyurethaanschuim ook in de meeste pocketveringmatrassen te vinden, zij het in mindere mate.
‘Wel kan van afgedankt schuim een nieuw materiaal gemaakt worden, door het te versnipperen en vervolgens met een bindmiddel te mengen’, weet RIVM-onderzoeker Frieke Heens, die meeschreef aan een rapport over matrasrecycling. Mogelijke toepassing: de val dempende ondergrond in speeltuinen.
Een panacee is dat echter geenszins. ‘Die speeltuinondergrond is vooralsnog niet nogmaals te recyclen, en er is niet genoeg vraag naar om alle afgedankte matrassen op deze manier te verwerken.’ Wellicht kunnen nieuwe recycletechnieken in de toekomst meer mogelijkheden bieden, stelt Heens.
Matras Recycling Nederland, de producentenorganisatie die verantwoordelijk is voor het verminderen van matrasafval, meldt dat in 2024 slechts 55 procent van alle matrassen werd gerecycled. De voornaamste reden, verklaart coauteur Natascha Spanbroek: ‘Zodra een matras nat of vies is, moet hij de verbrandingsoven in.
‘En dat gebeurt nogal snel. In de meeste grote steden kun je grofvuil buiten op de stoep leggen en het door de gemeente laten ophalen. Een beetje regen kan dan al roet in het eten gooien. Ook verderop in het verwerkingsproces komt een matras vaak nog met vuil of vocht in aanraking.’
Reden voor een nationale bewustwordingscampagne, met als belangrijkste boodschap: ‘Hou ’m droog.’ Het devies: zet de matras niet op straat, maar breng ’m naar de milieustraat. Of gebruik eventueel een speciaal voor matrassen ontworpen drooghoudzak. Sommige gemeenten, zoals Breda en Rotterdam, bieden bovendien een speciale matrasophaalservice aan; gemakkelijk en duurzaam, want het scheelt een ritje in eigen auto.
Dan de matrasverkopers. Die hebben sinds kort zogenoemde uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV). Daarmee zijn ze wettelijk verplicht om het recyclepercentage omhoog te krikken, tot minstens 75 procent in 2028.
Verkopers nemen daarom vaak het oude matras retour wanneer ze een nieuw exemplaar bij een klant afleveren. Soms tegen betaling, soms kosteloos. Met name een gratis retourservice is in alle opzichten een pre, zegt RIVM-onderzoeker Spanbroek. ‘Die biedt gemak en je kunt er zekerder van zijn dat de afvalverwerking goed verloopt. Daarnaast is het een signaal dat de producent duurzaamheid serieus neemt, mogelijk ook eerder in de keten.’
Want ook in de productiefase, dat andere milieubelastende levensstadium van matrassen, is veel werk aan de winkel. In lijn met de resultaten van het Portugese onderzoek – meer polyurethaan betekent een hogere milieulast – zoeken sommige producenten naar een alternatief.
Sommige fabrikanten pochen met volledig circulaire matrassen, zonder schuim en zonder lijm. Zij danken hun zachtheid aan het goed te recyclen polyester. Kanttekening: de vervaardiging daarvan vergt een hoop aardolie én betekent een hoge CO2-uitstoot. Bovendien zijn ze behoorlijk aan de prijs.
Ook zijn er verkopers die ‘natuurlijke’ matrassen aanbieden; latex fungeert dan als vervanger voor polyurethaan. Hoe duurzaam dat precies is, blijft eveneens gissen: een natuurlijke oorsprong van materialen betekent niet per definitie een lagere milieulast, stelt Joyce Donat, woordvoerder duurzaamheid bij de Consumentenbond. Haar conclusie: ‘Een matras is eigenlijk pas echt duurzaam als hij ook uit gerecyclede materialen bestaat.’
Voor het zover is dat wetenschappers meer levenscyclusanalyses uitvoeren, dient de consument te waken voor duurzaamheidsclaims over matrassen, waarschuwen duurzaamheidsdeskundigen Nina van Dulmen (Universiteit Leiden) en Maaike Weber (TU Delft). Samen met de matrasindustrie, het RIVM en het Planbureau voor de Leefomgeving voeren zij momenteel een studie uit naar de milieulast, circulariteit en veiligheid van matrassen.
De precieze milieu-impact van verschillende matrastypen is nog ongewis. Wel drukken ze de consument alvast het belang van ouderwetse zuinigheid op het hart. Weber: ‘Hoe langer een matras meegaat, hoe duurzamer. Houd de matras dus netjes en schoon, bijvoorbeeld met goede matrasbescherming.’ Van Dulmen: ‘En kies een exemplaar dat je eens in de zoveel tijd kunt omdraaien, zodat het aan beide kanten kan luchten.’
Ook matrassen met een lagere schuimdichtheid, zo suggereert Weber, zouden uitkomst kunnen bieden. Of: modulaire matrassen, waarbij je versleten lagen kunt vervangen zonder het hele matras weg te gooien. Het uiteindelijke doel, in lijn met de resultaten van hun Portugese collega’s: het totale schuimverbruik drukken.
Beter Leven In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Source: Volkskrant