Immigratie Deels op basis van uiterlijke kenmerken en gedrag probeert Nederland de leeftijd van asielzoekers vast te stellen. Of ze vervolgens minder- dan wel meerjarig worden bevonden, heeft grote gevolgen voor ze. Maar hoe betrouwbaar is zo’n ‘schouw’?
Hij zit rechtop aan tafel in het kantoor van zijn advocaat. Sami uit Soedan heeft een bos kroeshaar, een smal gezicht en hoekige tanden. Never give up, staat op zijn zwarte trui.
Op tafel ligt zijn dossier.
Daarin staat ook hoe hij eruitziet.
Een „duidelijk zichtbare adamsappel”, noteren agenten van de vreemdelingenpolitie op 3 februari 2023 tijdens een verhoor. Zijn lichaam is „groot en slungelachtig”. En hij „glimlacht af en toe verlegen”.
Een maand later wordt Sami nog eens bekeken, nu door medewerkers van de immigratiedienst IND. Ook die noteren dat Sami een prominente adamsappel heeft. Verder zien ze een ‘tengere’ jongen met een ‘jeugdige uitstraling’, die tijdens het gesprek met zijn bekertje water speelt. Opvallend: hij tekent er een klein gezichtje op.
Het lijkt de IND-medewerkers een uitgemaakte zaak: Sami is een kind, geen volwassene.
Jaarlijks melden zo’n vierduizend minderjarigen zonder ouders zich bij de IND. Het overgrote deel zegt zestien of zeventien jaar te zijn. Deze ‘alleenstaande minderjarige vreemdelingen’ krijgen een andere behandeling dan reguliere asielzoekers. Ze krijgen een Nederlandse voogd toegewezen en wonen in een speciale minderjarigenopvang.
Deze minderjarigen kunnen tot hun achttiende niet worden teruggestuurd, ook niet als ze geen recht hebben op een verblijfsvergunning. Daarnaast mogen ze hun ouders, broertjes en zusjes naar Nederland proberen te halen. Daarom worden ze vaak vooruitgestuurd door hun families: als eerste stap richting gezinshereniging.
Voor de IND is het dus belangrijk vast te stellen of de asielzoekers écht minderjarig zijn of zich alleen jonger voordoen. Maar hoe doe je dat?
Daar heeft Nederland een werkwijze voor bedacht. Alle asieljongeren die hun leeftijd niet kunnen bewijzen met documenten moeten vlak na aankomst twee keer langskomen voor een keuring, een zogeheten ‘schouw’. Ambtenaren van onder meer de IND proberen in zo’n sessie de leeftijd te bepalen aan de hand van een vast aantal kenmerken, zoals baardgroei, jeugdpuistjes of kringen rond de ogen. Bij twijfel volgt nader onderzoek.
Maar wat zeggen dit soort uiterlijkheden over iemands leeftijd? In de praktijk leiden dezelfde kenmerken tot uiteenlopende conclusies, zo blijkt uit een steekproef die NRC nam van zes ‘schouwverslagen’. Terwijl zo’n beoordeling grote gevolgen kan hebben.
Sami (NRC vermeldt alleen zijn roepnaam omdat hij vreest zijn asielprocedure in gevaar te brengen door dit artikel; zijn volledige naam is bij de redactie bekend) groeit zonder vader op in Soedan, waar een hongersnood heerst. Als kind helpt hij zijn moeder om wat geld te verdienen, bijvoorbeeld door eten te verkopen op de markt. In januari 2022 besluit hij te vertrekken, zonder zijn moeder iets te vertellen. „Anders had ze me tegengehouden”, vertelt hij op het kantoor van asieladvocaat Inge Hidding.
Met hulp van een smokkelaar reist hij door de woestijn naar buurland Libië. Daar wordt Sami met tientallen jongeren gevangengenomen: wie verder wil reizen, moet eerst betalen. Zijn moeder verkoopt al haar goud om hem vrij te krijgen. Zo belandt hij begin 2023 op een bootje richting Europa.
Midden op zee worden de opvarenden gered door de Italiaanse kustwacht. „We werden naar de haven van Ancona gebracht”, vertelt Sami. „Op de kade kregen we schoenen en jassen. En daar vroeg een agent: wie ben je en hoe oud ben je?”
Op dat moment, zegt Sami nu, noemt hij alleen zijn geboortejaar: 2005. De Italiaanse agent maakt daar 1 januari 2005 van. Sami vindt het goed: hij wil in Italië niet als minderjarige worden geregistreerd. Hij heeft gehoord dat kinderen apart worden gezet, terwijl volwassen migranten meteen kunnen doorreizen. En Sami wíl door, hij heeft met medereizigers afgesproken richting West-Europa te gaan – het liefst naar Engeland.
Aan de Franse kust begint Sami te twijfelen. „Ik durfde niet nog een keer de zee op.” Met een groepje besluit hij verder te trekken naar hun tweede keus: Nederland. Hij meldt zich, een jaar na zijn vertrek uit Soedan, in Ter Apel als zeventienjarige, zonder papieren. Reden voor een ‘schouw’, zoals het beleid voorschrijft.
De immigratiedienst concludeert dat Sami „evident” eruitziet als een „minderjarige”. Maar bij de schouw door de vreemdelingenpolitie ontstaat twijfel. Is Sami’s adamsappel niet wat groot? En dat lange, slungelachtige lichaam? De politie geeft hem het stempel: twijfelgeval.
En daar beginnen voor Sami de problemen.
Als één van de schouwsessies twijfels oplevert, is het beleid om de vingerafdrukken door een Europese database te halen. Daarin staat alles wat er in andere Europese landen bekend is over de asielzoeker. En zo duikt de geboortedatum 1 januari 2005 op: Sami’s registratie in de haven van Ancona.
Sami zei in Nederland dat hij was geboren in december 2005, maar de Italianen schreven januari op. Die elf maanden verschil maken voor Sami alles uit. De IND gaat meestal uit van de juistheid van de Italiaanse registratie. Het maakt van Sami een achttienjarige, die bovendien over zijn leeftijd heeft gelogen.
In 2025 weigert de IND Sami asiel. Hij heeft de autoriteiten „bewust misleid”, zo staat in de afwijzing. Volgens de IND blijkt hieruit „dat u bereid bent bezijden de waarheid te verklaren om uw doel te bereiken. Dit doet afbreuk aan de betrouwbaarheid van uw overige verklaringen”.
Zoiets komt vaker voor, zegt universitair docent immigratierecht Mark Klaassen van de Universiteit Leiden. Klaassen onderzocht voor de Adviesraad Migratie hoe leeftijden worden vastgesteld en concludeerde dat inderdaad verkeerde leeftijden worden geregistreerd in Italië en Griekenland. „Minderjarigen die aankomen op Lampedusa worden in een beschermde opvang gezet, terwijl volwassenen naar het vasteland mogen. Dus wie wil doorreizen, heeft er belang bij om zich als meerderjarig voor te doen.” Zijn advies aan de IND is daarom: vertrouw niet op de leeftijdsregistraties in die landen.
Toch worden deze registraties meestal als uitgangspunt genomen zodra de schouw twijfels oproept. Dat maakt die eerste ‘keuring’ zo belangrijk: die bepaalt of buitenlandse gegevens zwaar gaan meewegen of buiten beschouwing blijven.
Maar hoe betrouwbaar is die schouw? Neem de zaak van J., een Guinese jongen. De IND-medewerkers zien „stoppels op kin en wangen”, een „argwanende blik”, „geen jonge gezichtshuid” en twijfelen daarom aan J.’s leeftijd. De vreemdelingenpolitie noteert kort daarna juist dat hij geen stoppels heeft en zich „kinderlijk” gedraagt. Volgens hen is hij daarom „evident minderjarig”.
In andere gevallen leiden vergelijkbare kenmerken tot afwijkende conclusies. Een jongen met een snor of sik wordt in het ene dossier als minderjarig aangemerkt, terwijl zulke kenmerken elders juist aanleiding geven tot twijfel.
Soms worden kenmerken genoemd die weinig met leeftijd te maken lijken te hebben, zoals „pigmentvlekken” of een „scheve neus”. Ook gedrag speelt een rol, zonder dat duidelijk is waarom. Een „actieve luisterhouding” lijkt te gelden als teken van jeugd, terwijl „onderuitgezakt zitten” of „om vragen heen praten” kan leiden tot twijfels.
Advocaat Inge Hidding, die veel van deze zaken behandelt, ergert zich al langer aan het belang dat wordt toegekend aan de schouw. „De IND heeft allerlei kenmerken opgesteld waarnaar wordt gekeken, maar die pakken steeds heel anders uit. Het is je reinste willekeur.”
Het probleem, zegt Hidding, is dat de schouw wel doorwerkt in de hele asielaanvraag. „Als je leeftijd niet wordt geloofd, waarom zou de IND dan je andere verklaringen wel geloven? Dan lieg je daarover ook vast, is de aanname. Dus dan gaat de hele aanvraag richting afwijzing.”
„Er zit zeker iets willekeurigs in”, zegt expert Mark Klaassen. „Je kunt niet aan iemand afzien of hij zestien of achttien is.” Maar de IND moet nu eenmaal wat, zegt hij. Hij pleit ervoor het onderzoek uit te breiden, met orthopedagogen en medici die iets kunnen zeggen over leeftijdsontwikkeling. Daar wil de IND tot nu toe niet aan.
Er is nóg een manier. Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) zou met een röntgenfoto kunnen onthullen hoe oud iemand ongeveer is. Er wordt maar weinig gebruik van gemaakt, blijkt uit opgevraagde cijfers van de IND. In 2023 kregen 142 jongeren een röntgenfoto, in 2024 157, vorig jaar 42. Een klein deel dus van de enkele duizenden die zich jaarlijks melden als alleenstaande minderjarige.
Het middel wordt „zo min mogelijk” ingezet, zegt de IND. Vanwege „de stralingsbelasting” voor de asielzoeker. En omdat ook het NFI geen precieze leeftijd vaststelt. „We bepalen een minimum- of maximumleeftijd, op basis van de ontwikkeling van botten”, zegt een woordvoerder. Een volledig gesloten sleutelbeen wijst er volgens het NFI op dat iemand in ieder geval meerderjarig is. Maar als het sleutelbeen niet helemaal gesloten lijkt, blijft de uitkomst vaak open. „Dan schrijven we: mogelijk minderjarig.” De reden: mensen ontwikkelen zich niet allemaal in hetzelfde tempo. „Zelfs iemand van achter in de twintig kan nog een open sleutelbeen hebben.”
Dat betekent dat het onderzoek veelal geen uitsluitsel geeft. Dat is terug te zien in de cijfers. In één op de tien gevallen blijkt een asielzoeker die zich voor minderjarige uitgeeft volgens zijn sleutelbeenderen meerderjarig. Het onderzoek kost ruim 3.000 euro per persoon. Omgerekend gaf de IND in drie jaar tijd 1 miljoen euro uit aan röntgenfoto’s, waarbij in totaal 36 jongeren tegen de lamp liepen.
Sami ging in beroep tegen zijn afwijzing en kreeg vorig jaar gelijk van de rechter. Die vond zijn verhaal over de onjuiste registratie in Italië plausibel. De IND moest een nieuw besluit nemen, maar wees hem dit jaar opnieuw af. De dienst blijft erbij dat Sami over zijn leeftijd heeft gelogen – en zonder identiteitspapieren kan hij het tegendeel moeilijk bewijzen.
Advocaat Hidding doet een laatste poging. „Heeft je moeder écht niets meer van je?”, vraagt ze op haar kantoor. „Een oud inentingsboekje, of zo? Het hoeft maar één ding te zijn waar jouw naam in staat en dan ben ik al heel blij.”
„Ik heb geen inentingsboekje,” zegt Sami. „Misschien nog wel een schoolcertificaat.”
„Ja, zoiets.”
„Dat ligt bij mijn moeder in Soedan.”
„Het zou geweldig zijn als ze die opstuurt.”
Ook tegen de nieuwe afwijzing is Sami in beroep gegaan. Die procedure mag hij afwachten in het azc, waar hij al drie jaar zit. Wat hij wil doen in Nederland weet hij niet precies. „Ik wil gewoon een rustig leven hebben.” Hij begon met taallessen, maar stopte weer. Omdat hij niet weet of hij hier nog lang zal zijn.
Immigratiedienst IND laat weten dat „eenvoudigweg geen goed instrument bestaat om snel en objectief de leeftijd te bepalen” van een asielzoeker die zegt minderjarig te zijn. Dat ervaart de IND als „problematisch”, omdat er „toch zeer geregeld twijfels bestaan over de leeftijd”.
De ‘schouw’ is volgens de IND een „geschikt middel om vast te stellen of er twijfel is over de opgegeven leeftijd”. Op de vraag of bij deze keuringen geen sprake is van willekeur of subjectieve interpretaties, zoals de dossiers die NRC bekeek suggereren, zegt de dienst dat het „kan voorkomen dat medewerkers specifieke aspecten verschillend waarderen”. Maar zolang goede verslagen van de sessies worden gemaakt en conclusies worden gebaseerd op observaties, is de schouw volgens de IND „zorgvuldig”.
En bij onduidelijkheid, zegt de IND, krijgt de jeugdige asielzoeker altijd „het voordeel van de twijfel”.