Radicaal-rechtse partijen lijken een groeiende aantrekkingskracht te hebben op (jonge) christenen, ook in Nederland. Om een tegengeluid te bieden, heeft een groepje linkse christenen onlangs de Linkse Kerk opgericht. ‘Naastenliefde houdt niet op bij de grens.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Op de avond voor de gemeenteraadsverkiezingen zit Manuel Voordewind (32) gehurkt voor een plakpaal. Hij bestudeert het etiket op de fles lijm die hij heeft meegenomen. ‘Ecovriendelijk’, zegt hij tevreden terwijl hij het spul in een emmertje mengt met water. ‘Het kostte een vermogen.’
Samen met Karine Godthelp (36) is Voordewind vanavond in het Gelderse Putten en omringende gemeenten een rondje posters gaan plakken. ‘We willen de mensen hier in de Biblebelt een beetje prikkelen’, zegt hij grijnzend. ‘Sluit de deur voor vreemdelingen’, aldus de stelling op de eerste poster die ze op de plakpaal hangen. Met daaronder: ‘Niet jouw Bijbel? Laat je horen als linkse christen. Versterk een links christelijk geluid.’
De twee zijn medeoprichters van de Linkse Kerk, een beweging die een week eerder is gelanceerd in Amersfoort. De Johanneskerk zat die avond bomvol mensen die zich vanuit hun christelijke waarden inzetten voor vluchtelingen, daklozen of anderszins behoeftigen, en zich zorgen maken over klimaatverandering en de groeiende vermogensongelijkheid in Nederland.
Er zijn ook mensen die verontwaardigd zijn over de manier waarop hun geloof wordt ‘gekaapt’ door rechtse politici. Of zoals medeoprichter Bart Bolhuis (tevens beleidsmedewerker van de Partij voor de Dieren) zei in zijn toespraak: ‘Wij laten het christelijke geloof niet stelen door een xenofobe, natuurvernietigende rijkeluisagenda.’ Uit het publiek klonk na die woorden een luidkeels ‘amen’.
De Linkse Kerk stelt dat wie Jezus volgt vrijwel automatisch uitkomt bij politieke partijen die zich hardmaken voor stevige klimaatmaatregelen, een flinke pot geld voor ontwikkelingssamenwerking, eerlijke handelsketens en een ruimhartig vluchtelingenbeleid. ‘Naastenliefde houdt niet op bij de grens’, zegt Voordewind, die voor een ontwikkelingsorganisatie werkt en actief is voor de ChristenUnie, een partij die van oudsher populair is bij de wat linksere christenen maar zich naar zijn mening tegenwoordig te rechts profileert. ‘Het kan betekenen dat wij iets van welvaart moeten inleveren.’
‘Er zijn veel christenen die er zo in staan’, vermoedt Godthelp, die werkzaam is bij een gezondheidsfonds. ‘Maar ze zijn vaak heel stil.’ Ze plakt een roze Linkse Kerk-sticker op een prullenbak naast de bushalte. ‘We moeten ons meer laten horen in het publieke debat. Ook om te voorkomen dat het beeld ontstaat dat alle christenen rechts zijn.’
Wie zich in seculiere kringen begeeft en het nieuws een beetje volgt, kan inderdaad de indruk krijgen dat het christendom een nogal radicaal-rechtse aangelegenheid is. In de Verenigde Staten won Donald Trump de verkiezingen mede dankzij steun van de leiders van witte evangelische kerken. ‘Jezus is mijn redder, Trump is mijn leider’, staat op Maga-petjes. Zijn minister van Oorlog Pete Hegseth heeft een lijf vol bijbelse tatoeages en verkondigt dat zijn land een heilige oorlog voert tegen de islam.
In Argentinië zet de uiterst rechtse president Javier Milei onder luid gejuich van conservatieve christenen het mes in de rechten van minderheden, en ook de Hongaarse premier Viktor Orbán zet ‘de christelijke identiteit’ te pas en te onpas in om het Hongaarse volk te onderscheiden van immigranten en het ‘linkse Westen’.
In Nederland is de samenleving de afgelopen decennia sterk geseculariseerd. In 1971 rekende 77 procent van de Nederlanders zich tot een kerkgezindte, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek, vorig jaar was dat 44 procent. Daarvan is lang niet iedereen praktiserend: in 2024 bezocht 13 procent van de katholieken maandelijks de kerk, onder protestanten en moslims gaat ongeveer de helft naar de kerk en moskee.
Christenen zijn dus een minderheid geworden; tegelijkertijd werd het cultureel-liberale wereldbeeld zo dominant dat het als neutraal te boek kwam staan. Met maximale vrijheid voor het individu om de eigen manier van leven te bepalen, de westerse wetenschap als enige waarheid en een overheid die zich ver houdt van morele keuzen. Seculiere Nederlanders doen soms zelfs lacherig over gelovigen: christelijke waarden zijn iets van de jaren vijftig.
In die context zijn veel christenen terughoudend geworden om zich publiekelijk op de Bijbel te beroepen, zelfs binnen partijen als het CDA. ‘Tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 ergerde ik me eraan dat het voortdurend over migratie ging’, vertelt Voordewind. ‘Ook links ging mee in het frame dat migratie een enorm probleem is. Waarom hield niemand een christelijk pleidooi voor een barmhartig asielbeleid?’
Vanaf dat moment kwam hij wekelijks samen met gelijkgestemde christenen, om de politieke ontwikkelingen met behulp van de Bijbel te duiden. Daar ontstond uiteindelijk het plan om een beweging op te zetten. ‘We hebben niet de ambitie een nieuwe partij te beginnen’, zegt hij. ‘We willen liever dat de christelijke stem meer ruimte krijgt in bestaande linkse partijen.’
‘Daarnaast willen we christenen die een stem op rechts overwegen met deze posters aan het denken zetten’, zegt Godthelp terwijl ze de laatste poster aanbrengt op een plakpaal . ‘Ik hoop dat ze morgen naar de stembus lopen en zich afvragen: is mijn stemgedrag te verenigen met mijn christelijke waarden?’
Als twee dagen later de resultaten bekend zijn, blijkt het stemgedrag juist naar rechts te zijn opgeschoven. De ChristenUnie (CU) verloor bij de gemeenteraadsverkiezingen landelijk bijna honderd van de ruim driehonderd raadszetels. Dat past in een trend: in 2023 verloor de partij twee van de vijf zetels in de Tweede Kamer.
Forum voor Democratie (FvD) sloeg juist een flinke slag in de Biblebelt. In Epe werd de partij de grootste, in Ede groeide ze van een naar drie zetels, in Nijkerk van een naar vier. De SGP, die wat migratiestandpunten betreft weinig verschilt van de PVV en FvD, is ook gegroeid: in 2022 behaalde de partij 229 zetels, nu 256. Het CDA bleef nagenoeg gelijk.
Christelijke media raken er niet over uitgepraat. Al voor de verkiezingen voelde het Reformatorisch Dagblad de reformatorische lijsttrekker van FvD in Staphorst kritisch aan de tand over hoe de standpunten zich verhouden tot de Bijbel. En het gaat in opiniestukken, columns en ingezonden brieven veel over de vraag of een stem op radicaal-rechts binnen het geloof past, over de definitie van ‘naasten’ en over antisemitisme in FvD-gelederen.
De aantrekkingskracht van radicaal-rechts komt op de eerste plaats voort uit zorgen over de islam, zegt Stefan Paas, hoogleraar theologie aan de Vrije Universiteit. ‘Onder orthodoxe christenen, maar zeker ook breder, bestaat de overtuiging dat de islam onverdraagzaam is.’ De vermeende islamisering waar radicaal-rechts op hamert (het percentage moslims ligt in Nederland rond de 7 procent en groeit langzaam), raakt bij orthodoxe christenen aan de diepgewortelde angst hun godsdienstvrijheid te verliezen. ‘Dat wordt gevoed door het feit dat christenen in veel landen met een islamitische meerderheid vervolgd worden, of in elk geval op hun tellen moeten passen.’
Hoewel radicaal-rechtse politici doorgaans zelf geen belijdend christen zijn, worden ze door kiezers gewaardeerd omdat ze zich steviger uitspreken voor het behoud van ‘de christelijke cultuur’ dan partijen als de CU en het CDA. Lidewij de Vos (FvD), Geert Wilders (PVV) en Caroline van der Plas (BBB), hameren voortdurend op de ‘waarden van de joods-christelijke samenleving’.
Hun verontwaardiging is bijvoorbeeld groot wanneer een winkel een ‘paasstol’ ineens ‘feeststol’ noemt, of als werkgevers de optie bieden vrij te nemen met het Suikerfeest in plaats van op Tweede Paasdag. ‘Ze verbinden het christendom aan een bedreigd gevoel van thuis’, zegt Ernst van den Hemel, religiewetenschapper aan de Universiteit Utrecht. ‘Het fungeert als projectiescherm voor verschillende vormen van onvrede.’
‘We leven in een sterk geïndividualiseerde samenleving met snelle progressieve ontwikkelingen’, aldus Paas. Mensen die daar om religieuze redenen niet helemaal in meegaan, voelen zich aan de zijlijn gezet. ‘FvD en de PVV weten dat te kapitaliseren. Ze zeggen: je kunt bij ons terecht als je je niet serieus genomen voelt, of als je het gevoel hebt dat je gemeenschap afbrokkelt.’
Waar de PVV zich doorgaans op de vlakte houdt als het gaat om medisch-ethische kwesties, is FvD steeds uitgesprokener conservatief. De partij pleit tegenwoordig voor een verbod op abortus na zestien weken zwangerschap (Kamerlid Gideon van Meijeren zwaaide tijdens een debat met een plastic foetus om dit punt kracht bij te zetten). Op thema’s als lhbti-rechten, man-vrouwverhoudingen en transgenderwetgeving is FvD inmiddels een stuk conservatiever dan het CDA, en schurkt aan tegen de SGP.
Er wordt strategisch geflirt tussen radicaal-rechts en conservatieve christenen, ziet Van den Hemel. ‘Een organisatie als Civitas Christiana bijvoorbeeld spreekt zich uit voor Zwarte Piet en tegen Lentekriebels. Ze benadrukken daarbij niet hun conservatief-katholieke achtergrond, maar zetten in op emotionele polarisatie om zo een brede alliantie op de been te brengen.’
Volgens Van den Hemel zijn conservatieve verwijzingen naar het christendom ook onderdeel van een online protestcultuur. ‘FvD schopt graag tegen een vermeende linkse dominantie en mengt daarbij ironische provocatie en conservatisme.’ Ook memes dragen bij aan het versterken van de alliantie: ‘Je ziet veel referenties aan de kruistochten of plaatjes van Jezus als zwaarbewapende grenswacht.’
De rechtse opiniemaker Wierd Duk (‘niet gelovig, wel cultuurchristen’) kondigde eind vorig jaar een ‘nieuwe zuil’ aan van orthodoxe christenen en cultuurchristenen in de strijd tegen ‘woke denken en de islamisering’. In een interview in het Reformatorisch Dagblad haalde hij de Bijbel aan om een punt tegen asielzoekers te maken: ‘Er staat dat je nadrukkelijk eerst je huisgenoten moet verzorgen en dat je erger bent dan een ongelovige als je dat niet doet.’
Met het evangelie heeft het allemaal vrij weinig van doen, zegt Paas. ‘In dit soort kringen gaat men vaak krampachtig op zoek naar teksten die kunnen rechtvaardigen dat Jezus er ook heus op sloeg als het nodig was. Maar in het algemeen is de Bijbel een boek dat vriendelijk staat tegenover vreemdelingen, en dat ons tribalisme eerder tegenspreekt dan bevestigt.’
Uitspraken zoals die van Duk snijden de oprichters van de Linkse Kerk dan ook door de ziel. ‘De Bijbel geeft mij richting in het leven en opent mijn hart voor kwetsbare mensen’, zegt Voordewind. ‘Dat mijn heilige boek wordt ingezet voor een agenda van uitsluiting, vind ik verdrietig.’
Bij Sola Veritas, een dit jaar opgerichte organisatie van jonge, conservatieve christenen, klinkt een heel ander geluid. ‘Er was in Nederland lange tijd nauwelijks ruimte voor het conservatief-christelijke perspectief’, zegt Nadia van Wendel de Joode (27), een van de oprichters. ‘Wij zijn blij dat daar nu langzaam verandering in komt.’
De oprichters van Sola Veritas waren eerder betrokken bij Turningpoint NL, de Nederlandse tak van de organisatie van Charlie Kirk, een invloedrijke conservatief-christelijke Amerikaanse activist die vorig jaar werd vermoord. Kirk had radicaal-rechtse opvattingen over migratie, was fel tegen het recht op abortus, ageerde met name op universiteiten tegen ‘woke’ gedachtegoed en diversiteitsbeleid, en pleitte voor traditionele familiewaarden en wapenbezit.
Ze vertrokken daar na een meningsverschil en willen nu met Sola Veritas door het hele land, ‘op universiteiten maar ook op straat’, middels debatten een conservatief en christelijk geluid verspreiden. ‘Nederlandse universiteiten worden gedomineerd door progressievelingen’, zegt Van Wendel de Joode, die politicologie heeft gestudeerd. ‘Ik ben evangelisch en hecht aan familiewaarden, maar mijn wereldbeeld werd er niet serieus genomen.’
Ze merkte het ook in gesprekken met medestudenten. ‘Ik wil een gezin en hoop dat mijn man voor een groot deel van het inkomen zorgt, zodat ik er voor de kinderen kan zijn. Als je dat in een universitaire setting zegt, word je als anti-feminist neergezet. Maar ik ben niet tegen vrouwenrechten, ik heb alleen een andere mening over wat goed is voor vrouwen.’
In een zaaltje in een evangelisch centrum in Veenendaal vindt op de vrijdag na de verkiezingen het eerste debat plaats. Er zijn ballonnen, een rode loper, champagne, en aan de muren hangen Nederlandse vlaggetjes.
Conservatieve sprekers zijn onder anderen twee net gekozen raadsleden van FvD, strak in het pak en met naar achter gekamde haren. Het tegengeluid wordt vertolkt door iemand van de Jonge Socialisten, een Dolle Mina en een progressieve socioloog. De debatten, die fel maar respectvol verlopen, gaan over de vraag of het recht op abortus moet worden teruggedraaid, of universitair onderzoek niet te veel gaat over duurzaamheid en inclusie, en of criminelen met een migratieachtergrond het land moeten worden uitgezet.
Veel progressieve Nederlanders gruwen van een bijeenkomst als deze. Debatteren over verworvenheden zoals het recht op abortus zet de deur immers op een kier naar het terugdraaien ervan. ‘Maar is het in een democratie niet juist belangrijk om over morele kwesties te blijven discussiëren?’, zegt Paas. ‘Ons idee van vooruitgang is gebaseerd op het idee dat je bepaalde vraagstukken achter je kunt laten. Maar misschien moeten we blijven uitleggen waarom bepaalde keuzen zijn gemaakt.’
Ook Van den Hemel benadrukt dat dergelijke initiatieven waardevol kunnen zijn. ‘Het is goed als verschillende groepen uitleggen wat ze concreet bedoelen met ‘de joods-christelijke cultuur beschermen’. Hoe kijken ze precies aan tegen de rechtsstaat en de rechten van vrouwen? Het maakt standpunten explicieter.’
Net als de Linkse Kerk beroept Sola Veritas zich op het geloof. En de aanwezigen in Veenendaal zijn het hartgrondig oneens met het idee dat volgers van Jezus automatisch bij een linkse partij belanden. ‘We moeten goed voor de schepping zorgen’, zegt Van Wendel de Joode, die zelf op een onverkiesbare plek stond op de gezamenlijke lijst van ChristenUnie en SGP in Den Haag. ‘Maar dat kunnen burgers en bedrijven prima individueel doen.’
‘Natuurlijk ben ik ook voor naastenliefde’, gaat ze verder. ‘Maar het christendom gaat ook over het beschermen van je land en de gemeenschap waartoe je behoort. Als je je huis openstelt voor een ander, gelden in dat huis nog altijd jouw regels. En op een gegeven moment is het huis ook vol. Ik denk dat er strengere maatregelen moeten worden genomen als migranten zich misdragen, en dat het goed is dat daar een open debat over is.’
Ze pakt haar telefoon erbij en leest Mattheüs 10:34 voor, waarin Jezus zegt: ‘Denk niet dat ik gekomen ben om vrede op aarde te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard.’ Van Wendel de Joode ziet hierin een aanwijzing dat christenen sterk moeten staan in hun positie. ‘Het hoeft echt niet altijd kumbaya te zijn.’
Op de oprichtingsavond van de Linkse Kerk is de sfeer wel behoorlijk ‘kumbaya’. Er is fairtradekoffie, boven de tafels hangen slingers in de vorm van bloemen. Er zijn veel wollen vesten, wandelschoenen, warrige kapsels en her en der een Palestijnse keffiyeh. De boodschap van Jezus gaat op de eerste plaats over liefde, aldus de heersende opvatting.
Ook hier wordt gedebatteerd, onder meer over de onzichtbaarheid van christenen binnen links. De SP heeft wortels in de progressief-katholieke hoek; GroenLinks was een fusie van vier partijen waaronder de Evangelische Volkspartij, en de PvdA had lange tijd een progressief-christelijke vleugel. Tegenwoordig zijn verwijzingen naar het christendom vrijwel verdwenen. ‘Linkse partijen voelen ongemak als sympathisanten hun idealen op de Bijbel stoelen’, zegt Voordewind.
Volgens theoloog Paas bestaat aan de linkerkant van het politieke spectrum inderdaad een ‘krampachtige houding’ ten aanzien van geloof. ‘Die komt voort uit de gedachte dat religie gelijkstaat aan behoudzucht of zelfs onderdrukking’, zegt hij. ‘Reli-allergie van de babyboomers’, noemt Van den Hemel het. ‘Links heeft zich sinds de jaren zeventig vereenzelvigd met religie-kritiek en komt daar moeilijk van los.’
‘Progressieve christenen kunnen een rol spelen in het verbreden van het beeld van het christendom, door zichtbaarder te zijn in het publieke debat en te laten zien dat ze zich vanuit hun geloof inzetten voor vluchtelingen of de voedselbank’, zegt Van den Hemel. ‘Tegelijkertijd is dat lastig in een online wereld, waarin kerken en confessionele partijen steeds minder controle hebben over de beeldvorming en waarin vooral extreme, gepolariseerde content het goed doet.’
Karine Godthelp denkt dat het daarbij helpt om te benadrukken dat kwesties als abortus en euthanasie lang niet altijd doorslaggevend zijn voor het stemgedrag van christenen. ‘Er zit een heel leven tussen geboorte en dood, ook daar hebben we een verantwoordelijkheid te nemen.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant