Iedereen praat over de nieuwe wereldorde, waarin het recht van de sterkste de plek inneemt van het internationale regelsysteem. Deze wereldorde zou worden geconstrueerd door nieuwe imperia die rauwe macht gebruiken om hun invloedssferen te vergroten en anderen onder de voet te lopen, en niet langer gestructureerd worden door ‘multilaterale’ afspraken op allerlei terreinen tussen grote en kleine landen. De oorlogen die Rusland, de VS en Israël afgelopen jaren gevoerd hebben, en nog voeren, zouden dit illustreren – denk aan de oorlogen tegen Oekraïne, Iran en Libanon.
Maar klopt dat beeld wel? Hoeveel macht hebben autocraten als Donald Trump, Vladimir Poetin of Xi Jinping nu werkelijk over anderen? Vestigen zij wel een ‘nieuwe wereldorde’? De antwoorden op die vragen zijn belangrijk voor Europa, dat na een vreedzame sluimer van tachtig jaar ruw is ontwaakt in een wereld vol gewapende conflicten die het niet begrijpt en waarvoor het militair en psychologisch absoluut niet klaar is.
Allereerst moet je constateren dat autocraten inderdaad gretig ten strijde trekken, maar dat ze hun oorlogen zelden winnen. Sowieso is het sinds 1945 moeilijker geworden om een oorlog te winnen. Er zijn een paar klinkende overwinningen geweest, zoals Operatie Desert Storm (de bevrijding van Koeweit in 1991), en misschien het recente blitzkriegje waarmee Azerbeidjan Nagorno-Karabach veroverde. Maar over het algemeen lossen oorlogen weinig conflicten op en veroorzaken ze zelfs nieuwe. De Amerikanen wonnen niet in Vietnam, Irak of Afghanistan. De Sovjet-Unie beet in Afghanistan eveneens in het stof. Poetin dacht Oekraïne te kunnen veroveren met militaire overmacht, maar heeft sinds 2022 amper terreinwinst behaald. Na jarenlange bombardementen op Syrië is hij daar met de staart tussen de benen vertrokken. De Britten en Fransen zetten de Libische kolonel Khadaffi af, maar verloren vervolgens greep op het land. Libië is nog altijd een failed state. De Fransen zijn recentelijk het ene Afrikaanse landje na het andere uitgeveegd. De Bosnische oorlog, die in 1995 werd bevroren, kan elk moment weer beginnen. Israël heeft Gaza met de grond gelijk gemaakt, maar de wereld heeft meer sympathie voor de Palestijnen dan ooit. Zelfs Frankrijk, Canada en het VK erkennen de Palestijnse staat nu.
In een opmerkelijk nieuw boek, Par-delà la puissance et la guerre; la mystérieuse énergie sociale, betoogt de Franse politicoloog Bertrand Badie dat bruut machtsvertoon tegenwoordig alomtegenwoordig mag zijn, maar dat moderne oorlogen vooral nog dood en verderf zaaien en dingen vernietigen. Ze leiden niet meer tot een nieuwe ‘orde’. Klassieke oorlogen deden dat, hoe wreed ook, vaak wel. Degene met het grootste leger en de beste strategie en tactiek won, en legde de verliezer een duurzaam ‘vredesakkoord’ op. De laatste keer dat dit gebeurde, was in 1945. Badie schrijft: „In die zin konden oorlogen vroeger constructief zijn: ze waren destructief maar bouwden ook iets op. Nu zijn ze enkel nog destructief.”
Om twee redenen: de dekolonisatie, die sterke staten brak en underdogs vleugels gaf, en de globalisering, die staten verder verzwakte en wederzijds afhankelijk maakte. De opkomst van non-state actors als ngo’s, de VN, maffia- en terreurgroepen en sociale bewegingen als de gele hesjes holde de staat verder uit. Zwakke staten en sterke interdependentie zorgen ervoor dat elke oorlog internationale kettingreacties veroorzaakt waarvan niemand de gevolgen overziet. De Russische invasie in Oekraïne ontregelde de mondiale voedsel- en energievoorziening. In de Iranoorlog (die de kaarten in Oekraïne kan herschudden) verdedigt het zwakke Iran zich tegen Amerikaans-Israëlische militaire overmacht door de wereldeconomie te destabiliseren. De sociale wanorde die dit elders veroorzaakt kan meer bepalend zijn op het slagveld dan militaire macht zelf. Dit is een Hobbesiaanse wereld.
Het is goed dat Europa niet meedoet aan deze oorlog, zelfs nu Trump opnieuw dreigt de NAVO te verlaten. Europa moet nu keihard werken aan een sterke defensie om zijn grondgebied en waarden te beschermen, coalities vormen met gelijkgestemden als Canada om het internationaal recht overeind te houden, en op elk terrein autonomer, soevereiner en dus sterker worden. Als er geen wereldorde meer is, hebben we tenminste een Europese orde.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.