Sociale media Steeds vaker maken jongeren bij ongelukken en geweld foto’s of filmpjes die ze daarna delen via sociale media. Het schaadt de privacy en is gevaarlijk voor andere jongeren die de beelden zien, zeggen experts. Een wet die het delen moet verbieden is in de maak.
Politielint na een schietpartij in Amsterdam in 2025. Steeds vaker worden beelden van ongelukken en geweld door omstanders verspreid.
Na de zelfdoding van twee jongeren in Capelle aan den IJssel, afgelopen week, klinkt in de Tweede Kamer de oproep om snel te komen met een verbod op het delen van slachtofferbeelden. Er waren meerdere jongeren aanwezig op de plek waar beide jongeren, daags na elkaar, suïcide pleegden; anderen maakten filmpjes van de directe nasleep die volgens de politie online breed gedeeld werden.
„We zien steeds vaker dat jongeren niet alleen beelden van ernstige incidenten filmen, maar deze ook verspreiden”, aldus de korpsleiding van de landelijke politie in een schriftelijke reactie. „Zij gaan volledig voorbij aan de privacy van slachtoffers en nabestaanden.”
Scarlet Hemkes, woordvoerder van 113 Zelfmoordpreventie, benadrukt dat het delen van beelden en teksten over zelfdoding grote risico’s met zich meebrengt. „Het op een onveilige manier publiceren van dit soort content kan zeer schadelijk zijn”, zegt ze. „Kwetsbare mensen die al met suïcidale gedachten worstelen, kunnen hierdoor getriggerd raken. In sommige gevallen kan het zelfs leiden tot kopieergedrag.” Ook kunnen jongeren gewend raken aan schokkende en schadelijke beelden. „Daardoor kan een vorm van normalisering ontstaan, en dat is gevaarlijk”, zegt haar collega, onderzoeker Saskia Mérelle.
Wat is er te doen om dit kwalijke film- en socialemediagedrag te keren? PRO en CDA dienden deze week een initiatiefwet in die het openbaar maken en verspreiden van beelden van ongelukken en geweldsmisdrijven strafbaar stelt. Daders riskeren een geldboete van 9.000 euro of maximaal een jaar celstraf. Het wetsvoorstel was al jaren in de maak en werd donderdag na eerder advies van de Raad van State opnieuw ingediend. ”Aanzet is een opeenstapeling van incidenten”, legt een woordvoerder van PRO uit. „We zien al jaren dat mensen hun telefoon erbij pakken bij ernstige ongelukken en geweldsmisdrijven, in plaats van een helpende hand uit te steken.”
Het afschrikkende en normerende effect van een wet achtten beide partijen noodzakelijk. ”We willen voorkomen dat jij de beelden van iets verschrikkelijks wat jouw kind of moeder is overkomen eerder op Facebook ziet dan dat de politie jou heeft kunnen bereiken”, aldus de PRO-woordvoerder. Journalisten die verslag doen van dit soort incidenten worden expliciet uitgezonderd.
Volgens het initiatiefwetsvoorstel is niet alleen degene die als eerste publiceert strafbaar, maar ook iedereen die de beelden verder verspreidt via sociale media of in groepsapps. Waar precies de grens ligt bij het doorsturen in kleine groepen, wordt nog uitgewerkt met betrokken ministeries. Voor minderjarigen geldt het jeugdstrafrecht, maar de indieners hopen dat ook jongeren de wet voelen. „Als je weet dat hier een straf op kan staan, denk je hopelijk een paar keer na voordat je je telefoon erbij pakt”, aldus de PRO-woordvoerder. Wanneer het wetsvoorstel in de Tweede Kamer wordt behandeld, is nog onbekend.
Instanties en experts benadrukken dat een brede aanpak nodig is. Volgens de landelijke politie hebben „ouders, verzorgers en het onderwijs” een belangrijke rol om het filmen en delen van ingrijpende gebeurtenissen tegen te gaan.
113 Zelfmoordpreventie lanceerde in december de campagne Delen doet iets, die jongeren bewust moet maken van de impact van wat zij online delen; met name content van suïcidaal gedrag of zelfbeschadiging. Onderzoeker Saskia Mérelle: „Zoals jongeren worden voorgelicht over seksuele gezondheid, zouden ze ook moeten leren wat de gevolgen zijn van het delen of bekijken van ingrijpende beelden.”
Marijke van der Zalm, adviseur sociale veiligheid bij Stichting School & Veiligheid met specifieke expertise op online gedrag, ziet dat scholen vaak met zulke beelden geconfronteerd worden. „We krijgen die signalen zeker van scholen”, zegt ze. „Dingen die buiten school gebeuren, komen vervolgens toch de school in. En dat creëert onveiligheid.”
Volgens Van der Zalm begint de oplossing bij het stellen van een heldere norm. „Het maken, delen en verspreiden van dit soort beelden is ontoelaatbaar. Die boodschap moet zowel vanuit thuis als vanuit school komen.” Ze ziet dat jongeren zich er vaak niet van bewust zijn wat de impact is. „De hersenen zijn volop in ontwikkeling. Ze overzien de ernst niet altijd.” De kern van haar boodschap aan scholen is dat ze aan leerlingen duidelijk maken: het verspreiden moet stoppen bij jou. „En: ook als je de beelden niet zelf hebt gemaakt, maar ze wel doorstuurt of liket, ben je medeverantwoordelijk.”
Of strafbaarstelling dé oplossing is, daarover is ze voorzichtig. „Het gaat ook over sociale normen, groepsdruk, erbij willen horen en digitale weerbaarheid. Dat kun je niet alleen met strafrecht oplossen.”
Wat ze wel als structurele oplossing ziet, is mediawijsheid als vast onderdeel van het onderwijs. „Leren omgaan met sociale media is tegenwoordig net zo belangrijk als leren lezen, schrijven en rekenen.” En de rol van ouders mag niet worden onderschat. „Die hebben de primaire taak om kinderen op te voeden en goed fatsoen bij te brengen.”
Praten over zelfdoding kan 24/7 anoniem en gratis via 0800-0113, de landelijke hulplijn van 113 Zelfmoordpreventie, of via chat op www.113.nl.