China en de Iran-oorlog Dat de Verenigde Staten steeds dieper wegzakken in een oorlog waarvan het einde voorlopig niet in zicht lijkt, biedt China diplomatieke kansen. Toch is een lang conflict ook niet in het belang van Beijing.
Olie-opslag nabij de Chinese stad Ningbo. Het land heeft jarenlang een historisch grote olievoorraad opgebouwd.
Hoe leg je de Amerikaanse oorlog tegen Iran uit aan miljoenen Chinese kijkers? Staatszender CCTV deed het met een met AI gegenereerd animatiefilmpje. Daarin strijdt de Witte Adelaar met het rijk van de Perzische katten om een cruciale grondstof. Hij schiet peperdure gouden pijlen op zijn verbeten vijand af en bombardeert in zijn razernij een schoolgebouw vol pluizige kittens.
Als de katten daarop de enige doorgang naar de buitenwereld afsluiten, gaan de vazallen van de Witte Adelaar op zoek naar nieuwe vrienden. „Vanaf nu drijven we ruilhandel of met een nieuwe munt”, legt een kameel uit terwijl hun karavaan door de woestijn trekt. „De wereld is groot, laten we nieuwe bondgenoten en nieuwe wegen vinden.” Een voiceover sluit de video af: „De Witte Adelaar heeft niet ingezien dat echte kracht niet voortkomt uit het gebruik van het zwaard, maar uit het neerleggen ervan.”
Het past goed bij het beeld dat de Chinese propaganda neerzet over de Amerikaanse oorlog tegen Iran. De Verenigde Staten zijn daarin een gewelddadige hegemoon in verval, die chaos en onzekerheid veroorzaakt. Daar steekt China, als baken van voorspelbaarheid en stabiliteit, gunstig bij af. Zeker voor landen in het mondiale Zuiden, die als eerste de gevolgen van de energiecrisis ondervinden die de oorlog en de blokkade van de Straat van Hormuz hebben veroorzaakt.
Dat kon China deze week nog eens onderstrepen met een vredesinitiatief. Samen met Pakistan, dat zich ook opwerpt als vredesstichter, presenteerde het een vijfpuntenplan dat opriep tot een einde aan het geweld, onderhandelingen, heropening van scheepvaartroutes en een leidende rol voor de Verenigde Naties en het internationaal recht. Vooralsnog duidt weinig erop dat het document een concreet gevolg krijgt, maar zeker die laatste verwijzing helpt China om de hypocrisie van het Westen te benadrukken.
Een olietanker lost in de haven van Qingdao, in de oostelijke Chinese provincie Shandong.
Zo lijkt China op korte termijn vooral te profiteren van de oorlog waarvan sommige conservatieve Amerikaanse analisten aanvankelijk nog beweerden dat het een meesterzet was in de Amerikaanse rivaliteit met Beijing. Na Venezuela zou met Iran een tweede partner – en goedkope olieleverancier – van China wegvallen.
Maar die analyse miskent het pragmatische karakter van China’s buitenlandse betrekkingen, die niet te vergelijken zijn met de – althans tot voor kort – hechte bondgenootschappen tussen westerse landen, met vergaande wederzijdse verplichtingen. Hoewel China en Iran nauwe banden onderhouden, dienen die voornamelijk hun beider eigen belangen: voor China goedkope olie en een afzetmarkt voor onder meer infrastructuur, voor het zwaar gesanctioneerde Iran broodnodige inkomsten en diplomatieke steun. Ook met een eventueel nieuw Iraans regime kan China op die basis prima zaken doen, zeker als het land na de oorlog weer opgebouwd moet worden.
Voor China is de band met Teheran bovendien minder belangrijk geworden naarmate zijn belangen elders in de Golfregio groter werden. De naar schatting 370.000 Chinese staatsburgers die in de Verenigde Arabische Emiraten onder meer werken voor de vele Chinese techbedrijven die daar de laatste jaren zijn neergestreken, moesten de voorbije weken regelmatig dekking zoeken voor Iraanse droneaanvallen.
Bovendien is China – dat naar schatting 90 procent van Irans olie-uitvoer koopt en nog meer uit de Arabische golfstaten – weliswaar sterker dan de VS afhankelijk van fossiele brandstof uit de Golfregio, maar op deze schok was het land goed voorbereid. Jarenlang beleid van Xi Jinping gericht op strategische onafhankelijkheid, heeft gezorgd voor een historisch grote oliereserve, en een brede waaier aan leveranciers waarvan Russische pijpleidingen nu de belangrijkste zijn.
En die olie is een relatief klein stukje van de Chinese energiemix, waarin kolen én razendsnel groeiende duurzame bronnen het leeuwendeel vormen. Die laatste sector kan zelfs profiteren als de wereld de transitie naar wind- en zonne-energie door de energiecrisis versnelt. De Chinese elektrische autofabrikant BYD verhoogde zijn buitenlandse verkoopverwachting voor dit jaar daarom al met 15 procent, tot 1,5 miljoen stekkerauto’s.
Automobilisten in de rij voor benzine in de Chinese stad Nanjing.
Heel anders is de situatie bij de belangrijkste Oost-Aziatische bondgenoten van de VS. Japan, Zuid-Korea, de Filippijnen en Taiwan zijn sterk afhankelijk van import uit de Golfregio. Daar werden noodreserves aangesproken, autoloze dagen overwogen, en noodtoestanden uitgeroepen.
De Filippijnse president Ferdinand Marcos Jr. zei in een interview met Bloomberg zelfs dat hij met China wilde samenwerken bij exploitatie van olie- en gasvelden in de Zuid-Chinese Zee, waar beide landen in een slepend, en soms gewelddadig, territoriaal dispuut zijn verwikkeld. De laatste jaren zocht Marcos juist de confrontatie met Beijing, en haalde hij de militaire banden met de VS verder aan. De Filippijnen kunnen een belangrijke uitvalsbasis zijn in geval van een oorlog om Taiwan. Maar, zei Marcos, „ons buitenlandbeleid is heel simpel: vrede en ons nationaal belang”.
Het laat zien dat de oorlog in het Midden-Oosten de Amerikaanse positie dreigt te verzwakken in de regio die opeenvolgende regeringen sinds Barack Obama (in 2011) het belangrijkste geopolitieke strijdtoneel noemden. Op een spotprent in Chinese staatsmedia van vorige maand spartelt ‘Uncle Sam’ in een spinnenweb, waarvan de draden het woord ‘oorlog’ vormen. „Vastgelopen in het Midden-Oosten”, luidt de titel.
Concrete gevolgen zijn er al: de Amerikanen trokken onlangs hun geavanceerde luchtafweersysteem THAAD terug uit Zuid-Korea omdat het in de Golf nodig was. De plaatsing van die raketinstallaties leidde in 2017 tot een diplomatieke ruzie tussen Seoul en Beijing die nog altijd nagalmt. En uit Japan verplaatste het Pentagon 3.500 Amerikaanse militairen, die deze week aankwamen in de Golfregio, terwijl volop wordt gespeculeerd over de inzet van grondtroepen. Volgens Bloomberg hebben de VS de levering van vierhonderd Tomahawk-kruisraketten aan Japan uitgesteld, omdat ze die nu zelf nodig hebben.
Toch is de oorlog niet alleen maar in Chinees voordeel. Hoewel de zwaarste klappen van de energieschaarste elders vallen, is ook in China de benzineprijs inmiddels fors gestegen en heeft het land uit voorzorg de uitvoer van raffinageproducten aan banden gelegd.
Een korte oorlog kan het land wel uitzingen. Maar als de hoge olieprijs en de aanhoudende onzekerheid de wereldeconomie in crisis storten, ondervindt China daar als ’s werelds grootste exportnatie wel degelijk de gevolgen van. De haperende economie – het Volkscongres stelde begin maart een voor China bescheiden groeidoelstelling van ongeveer 4,5 procent vast – wordt mede gaande gehouden door de export.
Bovendien zorgt de escalerende oorlog ervoor dat Trump zijn hoofd helemaal niet heeft bij het belangrijke aanstaande bezoek aan Xi. In Beijing zouden de twee een meer permanente overeenkomst moeten sluiten in de wederzijdse heffingenstrijd waarin ze zijn verwikkeld, en die beide zijden pijn doet. China wil bij die ontmoeting de Amerikaanse importtarieven naar beneden krijgen, evenals ruimere toegang tot geavanceerde Amerikaanse technologie. Met de transactionele Trump ziet het wellicht zelfs kansen voor concessies rond Taiwan, bijvoorbeeld een expliciete Amerikaanse afwijzing van onafhankelijkheid van het democratisch bestuurde eiland, dat Beijing ziet als afvallige provincie.
Het bezoek stond aanvankelijk gepland voor begin april, maar de Amerikaanse president stelde de reis uit tot half mei om zich volledig op Iran te kunnen richten. Of Trump tegen die tijd wel de volle aandacht bij China heeft, is echter zeer de vraag.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet