Energieprijzen Transportonderzoeker Giulio Mattioli ziet hoe de vanzelfsprekendheid waarmee Europese landen zich afhankelijk hebben gemaakt van de auto, regeringen te midden van stijgende brandstofprijzen voor ingewikkelde keuzes plaatst.
Auto's op de Kaiserdamm in Berlijn.
In de week dat de Eurocommissaris voor Energie Dan Jørgensen EU-lidstaten opriep om werk te maken van energiebesparing en brandstofprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten naar nieuwe recordhoogten stegen, toonde het kabinet-Jetten zich niet heel happig om nu al ingrijpende maatregelen te nemen. De Tweede Kamer riep op tot onderzoek naar het verlagen van accijnzen, maar coalitiepartners D66 en CDA zijn tegen. Een andere optie waar naar gekeken wordt, is de compensatie van gestegen energiekosten.
Een beleidsterrein waar volgens Eurocommissaris Jørgensen met name naar gekeken moet worden is de vervoersector. Transport-onderzoeker Giulio Mattioli, verbonden aan de Technische Universiteit Dortmund, ziet hoe verschillende Europese regeringen, naar gelang hun politieke kleur en afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, verschillend reageren. De Italiaanse stadsgeograaf verwacht de komende weken en maanden een noodgedwongen „steile leercurve” voor beleidsmakers.
Omdat de energiemix varieert in Europa wordt niet elk land in dezelfde mate geraakt. „Dat geldt vooral voor elektriciteitsopwekking”, zegt Mattioli. Zo heeft Frankrijk een groot aandeel kernenergie. Andere landen, zoals Denemarken of Portugal, maken veel gebruik van hernieuwbare energie en Italië is bijvoorbeeld afhankelijk van geïmporteerd gas. „Maar als het gaat om wegvervoer is elk land praktisch hetzelfde, omdat dat overwegend op olie draait. Dat betekent ook dat alle landen op dezelfde manier getroffen zullen worden.”
„Er is niet alleen sprake van hogere prijzen, maar we gaan ook richting een brandstoftekort. En omdat er niet zomaar meer olie bij komt, zullen zulke maatregelen niet werken. Het is belangrijk om te kijken naar de toegankelijkheid en betaalbaarheid van brandstof en vervoer. Want niet iedereen wordt in dezelfde mate getroffen. Je zou mensen moeten helpen die moeite hebben om vervoer naar hun werk of zorg te betalen, maar niet per se de mensen die met de auto op vakantie willen. Dat vergt hele gerichte maatregelen. Mensen die in ernstige nood verkeren, zou je moeten steunen. En andere groepen die hun olievraag kunnen terugdringen, zou je daartoe aan moeten zetten.”
„Degenen die het meest kwetsbaar zijn voor de prijsstijgingen zijn mensen die veel gebruik maken van de auto, een laag inkomen hebben én wonen in gebieden waar de toegang tot andere vervoersmiddelen beperkt is. Maatregelen zouden gericht kunnen zijn op bepaalde inkomensgroepen, maar ook op bepaalde regio’s waar de afhankelijkheid van de auto groter is. Het heeft bijvoorbeeld minder zin om mensen in het centrum van Berlijn te helpen, omdat ze het daar waarschijnlijk ook wel zonder auto redden. Maar in andere delen van Duitsland waar weinig alternatieven voor de auto zijn, kan dat juist wel nuttig zijn.”
„Het verbeteren van ov kan tijd kosten. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft onderzoek gedaan naar hoe toegankelijkheid van verschillende transportmiddelen tussen 2012 en 2022 is veranderd. De toegankelijkheid van ov bleek verslechterd: het kost simpelweg meer tijd om bijvoorbeeld met het ov naar je werk te komen. De bereikbaarheid van voorzieningen voor auto’s is in dezelfde periode niet veranderd. Dus mensen in Nederland zijn afhankelijker geworden van hun auto. Het is evident dat je hierdoor kwetsbaarder bent voor verstoringen op de wereldmarkt.”
„Ons personenvervoer in Europa is erg afhankelijk gemaakt van de auto. Het is heel moeilijk om je met alternatieven voor de auto op dezelfde manier, in dezelfde tijd en met hetzelfde gemak te verplaatsen. Die vanzelfsprekendheid van de auto wordt niet bevraagd, maar het zou verstandiger zijn om een vervoersysteem te hebben dat niet zo afhankelijk is van één vervoersmiddel en brandstofbron. In tijden van crisis zien we dat een vervoersysteem dat zo afhankelijk is van de auto niet alleen schadelijk is voor het milieu, maar ook inherent kwetsbaar bij geopolitieke onrust.”
„Op de middellange termijn zou deze crisis de overstap naar elektrische auto’s kunnen versnellen. Maar op de korte termijn is het voor de meeste mensen waarschijnlijk geen haalbare oplossing, simpelweg vanwege de hoge aanschafkosten van deze auto’s. Vooral tijdens een economische crisis zullen mensen waarschijnlijk niet bereid zijn om er zoveel geld in te steken. En als mensen een nieuwe elektrische auto willen aanschaffen, zit je ook met lange levertijden. Er zijn simpelweg grenzen aan de productiecapaciteit.”
„Aan de centrumrechtse kant van het politieke spectrum hebben partijen vaak het idee dat de vraag naar energie niet ter discussie gesteld mag worden. Dat druist in tegen het idee van de vrijheid van consumenten, want ‘de consument’ weet zelf het best wat hij moet doen. De redenering is dat er geen onderscheid gemaakt moet worden tussen degene die de auto nodig heeft om naar werk te gaan en degene die z’n Porsche pakt voor een plezierritje. Terwijl zo’n onderscheid wel degelijk verstandig zou zijn.”
„Vergeleken met Covid is het nu meer een schok aan de vraagzijde dan aan de aanbodzijde; toen stokte de productie en werden mensen ziek. Wat wel vergelijkbaar is, is dat we denken dat zolang zaken niet écht hier gebeuren, we nauwelijks in staat zijn ze aan te zien komen. Noch op politiek niveau, noch in de media en de samenleving. Toen Covid in China en Italië om zich heen greep, dachten veel mensen in Noord-Europa: het zal daar wel gebeuren, maar gebeurt het hier niet, want wij wassen onze handen. Uiteindelijk werd duidelijk dat we wereldwijd veel meer in hetzelfde schuitje zitten dan we denken.”
Transportonderzoeker Giulo Mattioli
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU