WK voetbal Italië liep dinsdagavond voor de derde keer op rij het WK voetbal mis. Het is volgens kenners van het Italiaanse voetbal het gevolg van decennia onwil van voetbalbestuurders om te vernieuwen.
Verdriet bij spelers Marco Palestra en Leonardo Spinazzola na de verloren strafschoppenserie tegen Bosnië en Herzegovina, waardoor Italië he WK mist.
Het is december 2011 als oud-topvoetballer Roberto Baggio vol goede moed een negenhonderd pagina’s tellend plan presenteert dat het Italiaanse voetbal er weer bovenop moet helpen. La Squadra Azzurri is het jaar ervoor roemloos uitgeschakeld op het WK in Zuid-Afrika in een poule met Slovenië, Paraguay en Nieuw-Zeeland; voor de Italiaanse voetbalbond (FIGC) een teken aan de wand. Investeringen in de jeugdopleiding en scouting, focus op techniek en tactiek in plaats van resultaat en aandacht voor individuele ontwikkeling van jeugdspelers zijn de belangrijkste punten in Baggio’s plan. „Een revolutie”, gestoeld op Nederlands en Spaans model, moest het worden.
Na de uitschakeling van Italië tegen Bosnië en Herzegovina in de play-offs voor het WK 2026 (1-1, verlies na strafschoppen) afgelopen dinsdag, refereerden Italiaanse kranten opnieuw aan het ambitieuze, veelomvattende plan. Maar dan vooral over hoe de wereld eruit had kunnen zien als het daadwerkelijk was uitgevoerd. Een gefrustreerde Baggio trok er in 2013 namelijk de stekker uit. „Het werd mij verboden om te werken. [..] Het project werd goedgekeurd, maar de financiering kwam nooit. Het project was letterlijk dood.”
Zonder hervormingen is de sportieve crisis sindsdien alleen maar groter geworden. In 2018 en 2022 deed Italië – viervoudig wereldkampioen – al niet mee aan het WK, en dit jaar dus voor de derde keer op rij niet. „De derde apocalyps en de ergste van allemaal”, schreef La Gazzetta dello Sport woensdag. Bondscoach Gennaro Gattuso trok dinsdag het boetekleed aan. „Het spijt me”, zei hij na afloop in tranen tegen het Italiaanse volk. Maar achter het verval van de voormalige voetbalgrootmacht gaat volgens kenners van het Italiaanse voetbal vooral een hardnekkig conservatief, op korte termijn gericht denken schuil.
„Het is opnieuw genadeloos aan het licht gekomen dat de wortels van het Italiaanse voetbal verrot zijn”, zegt David Endt, oud-teammanager van Ajax en Italië-kenner, telefonisch tegen NRC. Het begint er volgens hem mee dat Italiaanse clubs, tot aan de Serie C, nog steeds volgens de waan van de dag leven. „Het resultaat is heilig, ook bij jeugdteams. Daardoor wordt er weinig individuele klasse opgeleid. Clubs kopen bovendien liever een ervaren buitenlander dan dat ze een jong talent de kans geven. Dat werkt uiteindelijk door in het nationale elftal.”
Een soortgelijke strekking kent het alarmistische boek La fine del calcio italiano (Het einde van het Italiaanse voetbal) uit 2018. Daarin zette journalist Marco Bellinazzo uiteen hoe het Italiaanse voetbal al sinds eind jaren 90 wordt „geteisterd en geruïneerd” door verkeerde uitgaven van clubbestuurders. Veel geld gaat naar zaakwaarnemers, of wordt uit de clubkassen gesluisd. Enige drang om te innoveren ontbreekt volgens Bellinazzo.
Het meest verbijsterende vindt Willem Haak dat de clubs ook na 2018 niets veranderden. Hij maakt al jaren de podcast Lo Stadio over het Italiaanse voetbal, en laat telefonisch aan NRC weten dat er nog altijd weinig klopt van de Italiaanse jeugdopleidingsstructuur. „In grote voetballanden als Frankrijk of Spanje werken clubs samen, met een netwerk aan voetbalscholen bijvoorbeeld. Zoiets bestaat in Italië niet. Het talent is er waarschijnlijk wel, maar wordt niet eens ontdekt. Er is al jaren geen Totti of Del Piero meer doorgebroken.”
Speler Pio Esposito kan de uitschakeling niet geloven.
Het behoudende denken zit volgens Haak diep in het Italiaanse voetbal. Illustratief vindt hij de houding van trainers als Gian Piero Gasperini (AS Roma) en Massimiliano Allegri (AC Milan) richting de Spaanse Como-trainer Cesc Fabregas. Met aanvallend voetbal en jonge (buitenlandse) talenten staat Como momenteel vierde in de Italiaanse competitie. „Die trainers kunnen er gewoon niet tegen als zo’n wijsneus met een andere denkwijze de Serie A opschudt”, zegt Haak. „Terwijl ze zijn ideeën juist zouden moeten omarmen.” Dat de vooruitstrevende oud-Ajax-trainer Francesco Farioli vorige zomer bij geen enkele Serie A-club in beeld was, vindt hij ook veelzeggend.
De drie misgelopen WK’s rijmen ondertussen niet met de EK-winst van 2021. Dat was volgens Haak dan ook een van de weinige keren dat het team een hecht collectief vormde, mede doordat de spelers voor de toen ernstig zieke assistent-trainer Gianluca Vialli – inmiddels overleden – door het vuur gingen. „En ze speelden een aantal thuiswedstrijden, ook dat hielp.” Endt noemt de EK-winst een „maskerade”. „Het viel allemaal precies goed toen.”
Maar dat de problemen diepgeworteld zijn, ziet ook Andrea Abodi, de Italiaanse minister van Sport. Hij opperde woensdag het vertrek van bondsvoorzitter Gabriele Gravina. „Het is duidelijk dat het Italiaanse voetbal van de grond af opnieuw moet worden opgebouwd”, zei hij. „Dat begint met veranderingen aan de top van de FIGC.”
Abodi’s uitspraken volgden op een verwijt van de impopulaire Gravina, sinds 2018 voorzitter. Die beweerde dat Abodi het voetbal onvoldoende steunt, in tegenstelling tot een aantal „amateursporten” en „staatssporten”. Daarmee doelde hij op de succesvolle Italiaanse winterolympiërs – zij wonnen in Milaan-Cortina dertig medailles, een Italiaans record. Volgens Abodi was het „een fout” van Gravina om „instituties de schuld te geven” voor het gemiste WK.
Ondanks de kritiek wil Gravina, sinds 2018 voorzitter, voorlopig niets weten van een vertrek. Ook bondscoach Gattuso mag van hem blijven zitten. Endt vermoedt dat dat slechts een reflex is. „Het wordt kansloos voor ze, denk ik. Maar ook na een ontslag gaat het erom: is er een plan om het voetbal structureel te veranderen? Het zal revolutionair moeten zijn. Is het dat niet, dan zie ik het somber in.”