Verkiezingsstrijd Voor het eerst in zestien jaar lijkt een tegenstander van Viktor Orbán serieus kans te maken de Hongaarse premier te verslaan bij de verkiezingen. Dat leidt tot een buitengewoon spannende campagne, waarbij weinig middelen worden geschuwd.
Oppositieleider Petér Magyar zwaait met een Hongaarse vlag tijdens een verkiezingscampagne in Boedapest.
Twee weken voor de parlementsverkiezingen in Hongarije is de campagne in alle hevigheid losgebarsten. Berichten over een Russisch moordcomplot, onthullingen over de nauwe banden tussen Moskou en de Hongaarse regering en een dreigement van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky aan het adres van premier Viktor Orbán volgden elkaar op. Ondertussen is het wachten op een gelekte sekstape met oppositieleider Péter Magyar in de hoofdrol.
De parlementsverkiezingen van 12 april in Hongarije beloven uitzonderlijk spannend te worden en zijn misschien wel de belangrijkste in Europa dit jaar. Blijft Hongarije onder leiding van Orbán en zijn partij Fidesz een politieke dwarsligger in de Europese Unie? Of weet Magyar met zijn partij Tisza het groeiende ongenoegen over de democratische uitholling te bundelen en een politieke ommekeer te forceren?
Voor het eerst in de zestien jaar dat hij onafgebroken aan de macht is, heeft Orbán te maken met een serieuze uitdager in de persoon van Péter Magyar – een voormalig Fidesz-partijlid die de oppositiestemmer achter zich weet te verenigen, van de progressieve stedeling in Boedapest tot de anti-establishmentskiezer op het platteland.
Al een jaar gaat Magyar’s partij Tisza in de meeste peilingen aan kop. Toch biedt dat geen garantie op winst. Ook met een meerderheid van de stemmen kan Tisza de verkiezingen verliezen.
Dat heeft alles te maken met het ingewikkelde Hongaarse kiessysteem. Kiezers brengen twee stemmen uit: één op een partijlijst en één op een districtskandidaat. Aan beide zijn parlementszetels verbonden. Daarnaast is er een kiesdrempel van 5 procent.
„Het voordeel van het systeem is dat de regering een sterk mandaat krijgt”, zegt politicoloog Daniel Milbacher, adviseur van de satirische Hongaarse Hond met Twee Staarten-partij. „Het nadeel is dat kleine partijen nauwelijks een kans maken, mede door de kiesdrempel.” Dat werkte tot nu toe in het voordeel van Fidesz, dat de stemmen op de rechterflank wist te bundelen, terwijl de oppositie versplinterd bleef en veel partijen de kiesdrempel niet haalden. „Nu heeft Fidesz een echte uitdager in Tisza, omdat die partij bijna alle oppositiepartijen heeft opgeslokt”, zegt Milbacher. Zijn eigen partij is daardoor „totaal kansloos”, voegt hij toe.
Het effect van het systeem werd zichtbaar in 2014 toen Fidesz met 45 procent van de stemmen een tweederde meerderheid behaalde in het parlement. Daardoor kon de partij de grondwet wijzigen en het kiesstelsel naar haar hand zetten. Volgens Milbacher heeft Tisza zeker 55 procent van de stemmen nodig om een tweederdemeerderheid te halen.
Fidesz hertekende verschillende kiesdistricten– een praktijk die in de VS gerrymandering wordt genoemd. Hoofdstad Boedapest verliest daardoor twee zetels. Milbacher nuanceert het effect: „Die herindeling bevoordeelt de buitensteden, waar nagenoeg hetzelfde electoraat zit als in Boedapest.” Toch weegt een stem op het platteland – waar Fidesz relatief sterk is – zwaarder dan in de stad. „Sommige plattelandsdistricten hebben aanzienlijk minder inwoners dan stedelijke districten, maar leveren evenveel zetels”, zegt Milbacher.
Aanhangers van Fidesz tijdens een mars in Boedapest.
De belangrijkste ingreep van Fidesz is dat etnische Hongaren in het buitenland kiesrecht hebben, zonder dat ze in het land wonen. In Roemenië, Oekraïne en Slowakije wonen ruim een miljoen stemgerechtigde Hongaren, van wie zich voor deze verkiezingen 500.00 hebben geregistreerd. Dat is een flink aantal in een land met nog geen tien miljoen inwoners. „Zij worden beschouwd als loyale Fidesz-stemmers”, zegt politiek analist Gábor Gyori van de onafhankelijke denktank Policy Solutions. „Zij ondervinden niet de nadelen van bijvoorbeeld de slechte ziekenhuizen in Hongarije, maar zien wel dat Fidesz veel geld uitgeeft aan hun gemeenschappen.” Dankzij stemmen per post is deelname bovendien eenvoudig.
Voor de Hongaarse expat of student die in het buitenland studeert is stemmen juist moeilijker. Zij moeten op verkiezingsdag naar een ambassade of consulaat gaan. „Dat betekent vaak een urenlange reis, die veel geld kost, en vervolgens moeten ze in de rij staan”, zegt Gyori. „Fidesz weet dat de overgrote meerderheid van deze mensen tegen haar zal stemmen.”
Per saldo leveren deze electorale machinaties Fidesz slechts enkele zetels extra op, zeggen Gyori en Milbacher. „Alleen bij een krappe uitslag kan dat doorslaggevend zijn”, zegt Gyori. Toch wist Fidesz bij de vorige verkiezingen nipt een tweederdemeerderheid te krijgen
Veel bepalender is volgens hen de ongelijke verdelingen van middelen en media-aandacht. „Voor de oppositie is het buitengewoon moeilijk campagne voeren”, zegt Gyori. „Ze heeft minder geld en bereikt kiezers lastiger, omdat vrijwel alle media regeringsgezind zijn. Het is een marathon waarbij de voeten van de oppositie vastgebonden zijn.”
Oppositieleider Petér Magyar en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky staan op op een poster van regeringspartij Fidesz met de tekst „Ze zijn gevaarlijk”.
In februari barstte de campagne los toen Péter Magyar aankondigde dat er een heimelijk opgenomen sekstape van hem zou verschijnen waar volgens Magyar Fidesz achter zat. Die bleef uit. Volgens analist Gyori werken dit soort tactieken averechts: het onderstreept vooral dat „Fidesz tot alles in staat is”.
Er was wel een ander lek: van een telefoongesprek tussen minister van Buitenlandse Zaken Péter Szijjártó en zijn Russische collega Sergej Lavrov. Daarin vraagt de Rus om hulp bij sanctieverlichtingen, blijkt uit een opname die Europese onderzoekjournalisten dinsdag publiceerden. Uit eerdere onthullingen bleek al dat Szijjártó tijdens EU-vergaderingen informatie doorspeelde aan Rusland. Szijártó ontkende de contacten niet en noemde de telefoongesprekken „diplomatie”. Hij beschuldigt buitenlandse inlichtingendiensten van inmenging in de Hongaarse verkiezingen en de regering beticht journalist Szabolcs Panyi, die onderzoek deed naar de zaak, van spionage.
Tegelijk zijn er berichten over Russische steun aan Orbáns campagne, variërend van desinformatiecampagnes tot aan een Russisch plan om een moordaanslag op Orbán in scene te zetten. „Rusland heeft al langer invloed in Hongarije”, zegt analist Gyori. „Maar we weten niet wat voor impact dit zal hebben op de verkiezingen.”
Magyar benadrukt die stevige banden tussen Fidesz en Rusland. Hij wijst in zijn campagne op de grootschalige corruptie onder het bewind van Orbán, de stagnerende economie en de uitholling van publieke diensten. Orbán probeert de focus te verleggen en zet Tisza neer als een partij die de belangen van Oekraïne behartigt en Hongarije de oorlog in wil trekken.
Om die boodschap kracht bij te zetten wordt van alles uit de kast getrokken. Tijdens een Tisza-mars verscheen een grote Oekraïense vlag in het publiek, die naar later bleek werd vastgehouden door jongens die gezien waren bij de jeugdbeweging van Fidesz. De politie deed, aangestuurd door de inlichtingendiensten, invallen bij IT’ers van Tisza om de digitale infrastructuur van de partij te verstoren. Volgens Fidesz waren de IT’ers Oekraïense geheim agenten.
Ook Magyar is niet vrij van controverses door ongefundeerde uitspraken en daden. Zo zei hij dat sinds de komst van „honderden arbeiders uit de Filipijnen” opeens „eenden en goudvissen” verdwenen uit de dierentuin in Boedapest. „Omdat deze mensen honger leden, namen ze hun toevlucht tot dit soort praktijken”. Beheerders van de dierentuin en omliggende meren konden zich niet vinden in deze uitspraak.
Bovendien werd Magyar uit een nachtclub gezet na een opstootje met iemand die hem filmde tijdens het uitgaan. Volgens Magyar was het een „Fidesz-provocateur”, maar het akkefietje blijft hem achtervolgen.
Orbán krijgt volop steunbetuigingen vanuit Washington. De Amerikaanse president Donald Trump sprak zijn steun uit voor Orbán, minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio bezocht Hongarije en vicepresident JD Vance wordt nog verwacht. Volgens politiek analist Zoltán Pogátsa van de Universiteit van Sopron heeft dat alles weinig effect. „De meeste mensen kennen alleen Trump en die is sinds de oorlog in Iran veranderd van peacemaker naar troublemaker”, zegt Pogátsa. „Hongaren houden niet van oorlog én niet van hogere prijzen.”
Vanwege de turbulente campagne, waarin nog zo veel kan gebeuren kan het nog alle kanten opgaan. Zelfs bij winst wacht Tisza een zware opgave: „Fidesz is diep verankerd in de staat – zij controleren het Hooggerechtshof, de mediaraad en de financiële autoriteiten alle instellingen die acties van de overheid kunnen beperken”, zegt Gyori. „Bovendien zal Fidesz als oppositiepartij meer geld hebben dan Tisza en behoudt ze haar enorme mediamachine.”
Magyar is zich daar sterk van bewust, zei hij vorig jaar in een interview met NRC. „De verkiezingen zullen absoluut niet eerlijk verlopen. Maar dat kan me niet schelen. We moeten gewoon winnen – en dan niet met 1-0 maar met 3-0 of meer.”
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU