Florentina Holzinger | regisseur In Antwerpen is vanaf dit weekend de Duitse ‘schandaalopera’ Sancta te zien, waarbij eerder bezoekers flauwvielen en radicaal-rechtse groeperingen protesteerden. De Oostenrijkse Florentina Holzinger vertegenwoordigt straks haar land op de Biënnale van Venetië.
Scène uit de opera 'Sancta' van Florentina Holzinger.
Helemaal aan het eind van het gesprek, als de schandalen, de seks, het bloed en de stront besproken zijn, komt er nog één laatste vraag uit de zaal. Haast verrassend is het, en dat is niet alleen omdat de vragensteller een man is, die twijfelend zijn vraag aan de vijf vrouwen op het podium stelt: „De thema’s zijn natuurlijk heel diep, maar mogen we dit werk eigenlijk ook gewoon als esthetisch zien?”
‘Gewoon esthetisch’; je zou er helemaal niet meer aan denken, na deze discussieavond met en over de 40-jarige Florentina Holzinger in de opera in Antwerpen, die hier als „een van de meest spraakmakende kunstenaars” van Europa wordt geïntroduceerd. Geboren in Wenen, opgeleid als choreograaf in Amsterdam, succesvol geworden als regisseur in Duitsland, en nu, zoals ze zelf grinnikend vermeldt, door haar eigen land Oostenrijk ineens omarmd en voor de Biënnale van Venetië voor beeldende kunst 2026 uitgekozen.
De aanleiding voor het voorgesprek van Holzinger en drie andere vrouwen uit haar ensemble is haar opera Sancta, die vorig jaar als ‘schandaalopera’ ook buiten de theaterwereld bekend werd. Grote beeldschermen laten zien wat het publiek vanaf dit Paasweekend in Antwerpen te wachten staat: naakte nonnen in gekruisigde houding, een naakte performer die een zwaard inslikt, met bloed besmeurde wanden. De ‘schandaal’-reputatie ontstond vorig jaar door een reeks opvoeringen in Stuttgart. Niet alleen vielen een paar bezoekers flauw, de opera riep ook bedreigingen en protesten door radicaal-rechtse groeperingen op, zowel online als direct voor de schouwburg.
Florentina Holzinger.
Sancta kwam daarmee midden in de politieke polarisatie terecht, wat de bekendheid van zowel opera als regisseur, zoals Holzinger zelf zegt, geen kwaad deed. De opera over de seksuele bevrijding van een non groeide in de Duitse kunstwereld uit tot bejubeld en bekroond politiek statement, een feministische afrekening met de dubbelmoraal van de kerk en rond vrouwelijke seksualiteit in het algemeen – gemaakt door een vrouwelijke regisseur, vrouwelijke dirigent en een all female cast van zangeressen, danseressen, sekswerkers en performers uit de porno-industrie.
Scène uit ‘Sancta’ van Florentina Holzinger.
Ook bij het voorgesprek in de Vlaamse opera zoekt de moderator van het podiumgesprek allereerst naar de politieke betekenis van Sancta. Maar Holzinger, met een basebal-cap diep over haar ogen, lijkt zich juist aan dat soort concrete statements te onttrekken; haastig klinken de antwoorden over „vrouwelijk lichaam in een door mannen gedomineerde cultuur”. Een stuk beslister klinkt dan weer haar antwoord bij die laatste publieksvraag naar de esthetiek: want ja, dat mag natuurlijk ook gewoon, zegt Holzinger. Sterker: je mag er zelfs om lachen.
Misschien kan je het opvallende publiekssucces van deze regisseur, juist bij een jong publiek, inderdaad niet begrijpen zónder de esthetiek en de humor. De shows van Holzinger zijn, alle thematische zwaarte ten spijt, tenslotte ook een visueel spektakel met bijna carnavaleske elementen, van de helikopter met de zwevende naakten in Ophelia’s Got Talent (2023), tot de spuitende strontfonteinen in A Year without Summer (2025) – waarbij je overigens nooit helemaal zeker weet of hier een bewust spel met kitsch wordt gespeeld of dat het soms keihard over de grens van de camp heen schiet.
Scène uit ‘A Year without Summer’.
Het Duitse weekblad Der Spiegel omschreef Holzingers werk onlangs als „intelligent” en „komisch amusement”. Je kan het ook een typische cultuurmix voor de Instagram-generatie noemen, waarin kritische performancekunst uit de jaren 70, persiflages op tv-shows, ballettraditie, religie, porno en andere aspecten van de hedendaagse beeldcultuur met het grootst mogelijke visuele effect door elkaar worden gehusseld. En telkens als het net iets te melig wordt, of als de oogleden bij de zoveelste krioelende naaktorgie toch beginnen te zakken, zijn er ook nog die schokeffecten – de échte seks, het échte bloed, échte haken door échte huid – die de sensatie voor het publiek, op het beeldscherm aan álles gewend, alleen maar blijkt te vergroten.
Op het podium in Antwerpen zit Luz de Luna Duran, de frêle ‘body suspension artist’ uit Berlijn, oorspronkelijk afkomstig uit Bolivia, die sinds 2021 in de voorstellingen van Holzinger meedoet. In Holzingers meest recente A Year without Summer, dat reflecteert op het verlangen naar onsterfelijkheid, wordt ze live in het gezicht gepiercet, daaraan worden haken met touwen bevestigt, en de performer wordt de lucht in getrokken, als ‘ultimatieve facelift’. Schokkend? Net als de humor is de pijn een functioneel theatraal ingrediënt, vertellen de uitvoerders. De Luna spreekt over de spirituele ervaring van pijn, voor Holzinger blijkt pijn een commentaar op het ballet en bloed een verwijzing naar de katholieke kerk, een zangeres begint over de maandelijkse bloedingen van vrouwen. En, zoals Holzinger zegt: waarom mogen wetenschappers wel met echt bloed werken, en kunstenaars niet?
Scène uit ‘A Year without Summer’.
Op zichzelf zijn dit soort motieven als pijn en provocerende seksualiteit in de kunst allerminst nieuw. Misschien komt het door de uitverkiezing op de Biënnale, maar in Holzingers spektakelshows lijken zelfs de verre echo’s van een oude Weense kunsttraditie door te klinken. Egon Schiele maakte al beelden over de rauwe kanten van seksualiteit om het burgerdom te choqueren, Wiener Aktionist Hermann Nitsch liet zich kruisigen. En hier, in de barokke vormgeving van de Vlaamse opera in Antwerpen, komt ook de laat-19de-eeuwse Belgische symbolist Félicien Rops in gedachten, met zijn pornografisch-katholieke visoenen.
Maar het verschil is ook duidelijk: het naakte vrouwelijke lichaam in het werk van Holzinger refereert aan de rol ervan in de westerse cultuurgeschiedenis, maar levert er ook commentaar op. In A Year without Summer ligt niet voor niets de naakte vrouwentorso uit Gustave Courbets De oorsprong van de wereld op het toneel, in een enorme opblaasbare variant tot cliché van zichzelf gemaakt. In haar ensceneringen geen gladde lustobjecten of dociele modellen: de vrouwelijke performers zijn jong én oud, wit en zwart, sommigen zijn trans of hebben dwerggroei. Ze zitten op crossmotoren, zweven door de lucht aan haken of bevrijden zichzelf uit de gevangenschap van het nonnenkostuum.
De boodschap van Holzinger zit hem niet in concrete politieke frases, maar in dit soort groteske, haast barokke scènes: ze wil de regels ermee uitdagen, conventies uitlachen, letterlijk over de pijngrens gaan. Op het podium in Antwerpen doet ze het nog even voor: ze schudt een denkbeeldige orde heen en weer, en grinnikt erbij. „Dat je überhaupt de wereld en haar regels kan omdraaien”, zegt ze in een interview, „vind ik een leuk spel.”
Sancta van Florentina Holzinger. Opera Ballet Vlaanderen, Antwerpen, 4 t/m 9 april. Info: operaballet.be
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden