Lokale democratie
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Op de tune van de jaren negentig-serie Baywatch rent CDA-politicus Tijs van den Brink in een Instagram-filmpje door de gangen van de Tweede Kamer: „Het is gelukt! Ons voorstel, samen met JA21, om geld te geven aan lokale partijen is aangenomen.” Dit jaar, is de boodschap, krijgen zij 5,5 miljoen euro om de lokale democratie te versterken.
„Hartstikke mooi” inderdaad. Ware het niet dat – zoals het met socialemediafilmpjes vaker oppassen is – dit amendement op de begroting van het ministerie van Binnenlandse Zaken eigenlijk niet nodig had moeten zijn. Wanneer de Tweede Kamer een beetje haast had gemaakt met de Wet op de politieke partijen (Wpp) wás er voor de gemeenteraadsverkiezing dit jaar, maar ook bij die van 2022, al geld geweest voor lokale partijen.
De wet regelt onder meer subsidie voor partijen op lokaal, waterschaps- en provinciaal niveau, die kan worden gebruikt voor de opleiding van lokale volksvertegenwoordigers.
Voor de nieuwe raadsleden begint die opleiding nú, deze woensdag worden zij geïnstalleerd. Met dank aan de lokale griffies worden zij wegwijs gemaakt in de wereld van samenwerkingsverbanden, jeugdzorgtrajecten, het indienen van moties, het lezen van begrotingen en veel meer. Maar debattraining, talentontwikkeling, een cursus hoe je een fractie runt of bewoners betrekt, hoe je leden werft en behoudt? Die zaken doen partijen bloeien én helpen daarmee de lokale democratie.
De subsidie daarvoor is nu exclusief gebaseerd op het aantal zetels in de Eerste of Tweede Kamer. Partijen die zetels in gemeenteraden of staten hebben, krijgen niets. Zowel de Staatscommissie parlementair stelsel (2018) als het Expertiseteam lokale politieke partijen (2020) gaven aan dat hiermee een oneerlijk speelveld is gecreëerd: een groot deel van de volksvertegenwoordigers, zie de recente uitslag, zit immers niet daar. En waar lokale fracties van landelijke partijen soms kunnen profiteren van klasjes of wetenschappelijk onderzoek waarvoor de moederpartij subsidie krijgt, zijn lokale partijen volledig afhankelijk van ledenbijdragen of donaties.
De subsidie van 25 miljoen euro voor drie jaar ligt op de plank, en een vijfde wordt nu deels via een omweg – het Gemeentefonds waarin het Rijk geld stort voor allerlei gemeentelijke taken – uitgekeerd. Niet volgende week al, want onduidelijk is nog hoé. Op basis van inwonertal of van zeteltal? Dus Utrecht meer dan Terschelling? Of Leefbaar Terschelling (2 zetels) meer dan Stadsbelang Utrecht (1 zetel)?
Partijen die zetels hebben in waterschappen en de Provinciale Staten hebben met dit nieuwe amendement bovendien ook het nakijken. Terwijl de subsidieregeling in de Wpp mede bedoeld is om lokale politici te werven. Over twaalf maanden zijn er weer waterschaps- en provinciale verkiezingen. De werving van kandidaten begint dus nú.
De vraag is vooral waarom de behandeling van de Wpp zo lang op zich laat wachten. De wet werd in 2019 gepresenteerd door toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Ollongren, in 2022 in consulatie gebracht door toenmalig minister Bruins Slot, in mei 2025 ingediend als wetsvoorstel door toenmalig minister Uitermark.
Over sommige elementen van de wet is iedereen het eens: er moet transparantie zijn over partijdonaties en over de manier van adverteren. De discussie gaat over de noodzaak van interne partijdemocratie, en dan vooral of de vrijheid van vereniging kan worden beperkt door politieke partijen te verplichten leden te hebben. De PVV heeft die niet.
Dat verdient een grondig debat. En tegelijk: de vertraging in de behandeling van de Wpp zorgt nu voor een houtje-touwtje-manier om decentrale partijen subsidie te geven. Ook dat komt de democratie niet ten goede.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag