Verkiezingen Na fraudevermoedens besloot Gorinchem de gemeenteraadsverkiezingen over te doen. Binnen dertig dagen moet opnieuw worden gestemd. Is het volmachtstemmen de boosdoener achter de vermoedens van fraude?
Gorinchem heeft besloten tot nieuwe verkiezingen tijdens een raadsvergadering op het stadhuis.
Met dertien tegen twaalf stemmen besloot de gemeenteraad van Gorinchem maandagavond 30 maart de gemeenteraadsverkiezingen helemaal over te doen. Bij de verkiezingen van 18 maart was mogelijk gefraudeerd. Burgemeester Reinie Melissant deed aangifte omdat mensen onder druk zouden zijn gezet om hun volmacht af te geven, onder meer aan de deur en telefonisch. Vorige week kondigde de gemeente aan dat het Openbaar Ministerie en de politie de mogelijke stembusfraude onderzoeken.
Het is vooral wachten op de nieuwe verkiezingsdatum, zegt gemeentewoordvoerder Diana Verkes dinsdag. Die moet vallen binnen dertig dagen na het besluit van de gemeenteraad om nieuwe verkiezingen te organiseren. „We hopen uitstel te krijgen, maar daar lijkt het vooralsnog niet op”, zegt Verkes. Voor de herstemming worden dezelfde kandidatenlijsten gebruikt als op 18 maart.
Het Gemeenteteam Verkiezingen is nog niet opgeheven, omdat de verkiezingen van 18 maart nog niet waren afgewikkeld: dat team gaat alles opnieuw optuigen en regelen – van stembureaus en de communicatie tot aan het op peil houden van de opkomst. Alle 31.007 kiesgerechtigden moeten opnieuw worden uitgenodigd. „Eigenlijk gaan we alles wat we voor 18 maart hebben gedaan wéér doen”, zegt Verkes. „Bijna alles, dan. We maken niet weer een verkiezingskrant.”
Zeer. Voor Tweede Kamerverkiezingen zelfs ongekend, zo meldt de Kiesraad. Een woordvoerder weet wel twee lokale gevallen (pre-Gorinchem) te noemen: in 1982 in Vlieland en in 1990 in Wormerland (gedeeltelijke herstemming). In beide gevallen betroffen het vormfouten. In Wormerland stond bijvoorbeeld het verkeerde adres op de biljetten, waardoor mensen mogelijkerwijs het stemlokaal niet konden vinden.
Een totale herstemming vanwege fraudevermoedens lijkt dus een unicum. En het is belangrijk dat het draait om vermoedens. „De vraag voor ons was niet of sprake was van fraude”, vertelt John Bijl, directeur van het Periklesinstituut dat gemeenten adviseert. „Die vraag ligt bij het OM. De vraag was of de verkiezingsuitslag kan worden vertrouwd.” De gemeenteraad, die zelf voortkomt uit de mogelijk frauduleuze verkiezingen, oordeelde met een niptste meerderheid van niet.
Over de kosten is nog weinig duidelijk, maar de verkiezingen van 18 maart kostten Gorinchem een ton, zegt Verkes. „Voor alles: van de verkiezingskrant maken tot stembureaus inrichten en verkiezingsposters projecteren op reclameborden.”
Die kosten werden gedeeld door het Rijk en de gemeente, zoals gebruikelijk, maar of dat nu wéér gaat gebeuren, dat weet Gorinchem nog niet. „We hebben het wel gevraagd aan het ministerie”, aldus Verkes.
Afgelopen januari schreef de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) nog dat „de werkelijke kosten voor de verkiezingen veel hoger zijn dan de vergoeding die door het Rijk in het gemeentefonds wordt gestort”. Gemeenten krijgen in totaal zo’n 40 miljoen vergoed, terwijl de totale kosten ongeveer 110 miljoen euro bedragen.
Burgemeester Reinie Melissant tijdens een raadsvergadering op het stadhuis.
In Nederland wordt veel met volmachten gestemd. Een zwakke plek, zegt Bijl: de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa waarschuwde al vaker voor fraudegevoeligheid. Sowieso is niet te controleren of de gemachtigde stemt zoals de verstrekker van de volmacht wenst. En of elke volmacht vrijwillig is afgegeven, is ook moeilijk te controleren.
Het probleem is wat Bijl betreft niet de mogelijkheid tot volmachtstemmen, maar de Nederlandse gretigheid: het percentage volmachtstemmen ligt bijvoorbeeld consequent hoger dan in België. Te veel Nederlanders noemt Bijl dan ook „lakse kiezers”: ze hebben geen zin om te stemmen en staan hun pas te makkelijk af.
Hij duidt dat in een breder beeld van de lokale democratie, die met te weinig geld wordt ondersteund en daardoor te onzichtbaar blijft. „In Rotterdam gaan zes op de tien kiezers niet eens stemmen bijgemeenteraadsverkiezingen. Als je mensen vraagt waar de gemeente over gaat en waar de gemeenteraad besluiten over neemt, dan kijken ze je glazig aan. En minder dan 3 procent van de Nederlandse bevolking is lid van een politieke vereniging. Dan vind ik een hoog percentage volmachtstemmen best in die context passen.”
In 2022 steunden de VNG en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken overigens een voorstel om het maximumaantal volmachten per persoon terug te brengen van twee tot één. Ook de Kiesraad onderschrijft dat advies. Zo „zal het ronselen van volmachten verder worden bemoeilijkt”.
Verder wijst de Kiesraad erop dat vanaf 1 januari 2026 de straf op het ronselen van volmachtstemmen is verhoogd van maximaal een maand gevangenisstraf naar maximaal zes maanden.
„Dat moeten we nog bespreken”, zegt Verkes. „Maar natuurlijk zijn we daar naar aan het kijken.” Voor de verkiezingen van 18 maart hád de gemeente al extra maatregelen getroffen tegen ronselen, vertelt ze. Zo kregen gemeenteraadsleden hand-outs over „dat ronselen strafbaar is” en alle Gorinchemse stemmers kregen bij hun stempas een flyer over ronselpraktijken. „En de burgemeester heeft een oproep gedaan om vooral zélf te gaan stemmen”, zegt Verkes.
Als de herverkiezingen vallen tussen 25 april en 3 mei, heeft de regio Midden-Nederland voorjaarsvakantie. Mogelijkerwijs willen dan meer inwoners via machtigingen stemmen. Of deze keer minder wordt getwijfeld over de uitslag, weten we simpelweg niet, zegt Bijl. Wat misschien helpt, is dat heel Nederland de stemming dit keer met een vergrootglas gaat volgen, verwacht hij.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag