Schilderkunst In Parijs bracht de Finse schilder Pekka Halonen drommen museumbezoekers op de been voor zijn natuurdoeken vol ijs en sneeuw. Dezelfde tentoonstelling is nu te zien in Rijksmuseum Twenthe in Enschede.
Pekka Halonen, Pioniers in Karelië, 1900.
In januari konden we hier eindelijk weer eens zien wat substantiële sneeuwval teweegbrengt. Donkere vormen in de natuur kregen plotseling een hagelwit randje, en twee dagen later was dat randje al twee of drie keer zo dik als de tak waarop het lag. Na nog weer een paar dagen waren aan tak en randje van alle kanten zo veel sneeuwvlokken vastgekleefd dat het leek alsof het struikgewas helemaal uit sneeuw bestond.
Pekka Halonen – Een ode aan Finland. T/m 16 augustus in Rijksmuseum Twenthe, Enschede. Info: www.rijksmuseumtwenthe.nl
Dat laatste stadium was een specialiteit van de Finse schilder Pekka Halonen (1865-1933). Op een overzichtstentoonstelling van zijn werk in Rijksmuseum Twenthe is de hele laatste zaal gewijd aan de sneeuwlandschappen die hij schilderde in de omgeving van zijn huis, een zelfgebouwde atelierwoning aan het Tuusulameer ten noorden van Helsinki. Ook de ski’s, de grote rugzak van berkenbast en de schilderskist waarmee Halonen er op uittrok zijn tentoongesteld. „Ik heb ruim dertig jaar op dezelfde plek gewoond, pal aan het bos”, zei hij een jaar voor zijn dood. „Ik had dikwijls het gevoel dat ik het Louvre of de grootste kunstschatten ter wereld voor mijn deur had. Ik hoef het bos maar in te gaan om de mooist mogelijke schilderijen te zien – en ik heb niets anders nodig.”
In die mooist mogelijke schilderijen werd het helderste wit dus vaker wel dan niet bepaald door sneeuw. Dikke pakken sneeuw. Sneeuw die alle vormen rond en zacht maakt, groter en globaler. Aan hoe sneeuw de dingen inpakt kan wijlen Christo nog een puntje zuigen. Struiken worden moderne sculpturen, bomen worden reusachtige sneeuwmannen. Vorstbestendige bladeren worden bloemkolen, die in de lucht lijken te hangen als in een freeze frame uit een sneeuwballengevecht.
En als de zon doorbreekt begint sneeuw, zo koud als ze is, er toch warm uit te zien. Want de zon geeft niet alleen licht, maar ook kleur. Ineens blijkt de sneeuw behalve wit en grijs ook blauw, roze, geel en paars te zijn – alle hemelkleuren die wit maar reflecteren kan. Op de laatste tentoonstellingswand zijn de zonbeschenen sneeuwhellingen een wit dekbed met een gekreukelde print van paarsblauwe boomschaduwen.
Pekka Halonen, ‘Winterlandschap: Kinahmi’, 1923.
Pekka Halonen, ‘Zonnig winterlandschap’, 1911.
De sneeuwzaal is de apotheose van een prettig gepresenteerd retrospectief van Halonens werk, dat afgelopen winter al te zien was in het Petit Palais in Parijs. Daar was de tentoonstelling binnen de kortste keren uitverkocht en bracht president Macron op de laatste dag nog een bezoek. Nu hangen grotendeels dezelfde schilderijen – 84 werken in totaal, voornamelijk bruiklenen uit Finse museale en particuliere collecties – gewoon in Enschede. Een buitenkansje om kennis te maken met de schilder, maar ook met het land. Pekka Halonen, schrijft Anna-Maria von Bonsdorff van het Ateneum Museum in Helsinki in de catalogus, „streefde ernaar kunst te creëren die een waardig beeld gaf van de Finse mensen en natuur, en die hun eigenheid naar voren zou brengen”.
Behalve heuvels en bossen – al dan niet besneeuwd – worden ons jagers en houthakkers voorgeschoteld, jongetjes in de sauna, een man die in de lentezon de onderkant van zijn roeiboot staat te teren, een dochter van de schilder die op het punt staat om te skinnydippen in het meer. De tentoonstelling roept herinneringen op aan het grote retrospectief van Halonens tijdgenoot en vriend Akseli Gallen-Kallela, twintig jaar geleden in het Groninger Museum. Maar waar Gallen-Kallela behalve het Finse landschap ook vaak verhalen uit het nationale heldenepos de Kalevala verbeeldde, had Halonen over het algemeen genoeg aan de zichtbare werkelijkheid. Bij hem dus gelukkig geen tovenaars, bladgoud en extatische blikken.
Hij werkte naar de natuur, bij voorkeur in de buitenlucht, zelfs als de temperaturen tot ver beneden het vriespunt waren gezakt. Wel werd die natuur door hem stevig gestileerd. In zijn studiejaren in Parijs had hij de Nabis-schilders leren kennen en Paul Gauguin (bij wie hij zelfs een jaartje in de leer was), en via hen de Japanse prentkunst. In Italië had hij fresco’s uit de vroege renaissance bewonderd. Al die verschillende voorbeelden inspireerden hem om, terug in Finland, zijn motieven vereenvoudigd weer te geven met organische lijnen en heldere kleurvlakken in afgewogen combinaties van perspectief en platheid, illusie en decoratie.
Toch zal zijn stijl niet alleen door dode en levende collega’s zijn ingegeven, maar ook door de geschilderde motieven zelf. Want kijk hoe sneeuw overal de scherpe kantjes van af haalt, hoe landkaartachtig die witte laag op donkere rotsen ligt, hoe vloeiend het smeltende ijs op water en waterkanten. Dat is de abstractie die zelfs de figuratiefste schilder gewoon in de natuur kan aantreffen. De sierlijkheid die zich aandient. Sneeuw en ijs deden Halonen voor hoe je vormen vereenvoudigt.
De schilderijen van dooi en brekend ijs hangen in Enschede links op een wand met geschilderd water, waarin het naar rechts toe steeds zomerser wordt. In het midden heeft het smeltwater de stroming van een beek flink versneld en in de laatste schilderijen weerkaatst het water het wolkenloze blauw van de hemel en zelfs de eerste herfstkleuren. Loop je tegen de leesrichting in, dan eindig je in de vrieskou en is de slotzaal vol sneeuwlandschappen een logisch vervolg. Wie deze zomer om verkoeling verlegen zit, kan dus naar het oosten van het land voor een museale ijssalon.
Pekka Halonen, ‘Smeltend ijs’, 1916.
Pekka Halonen, ‘Brekend ijs’, 1916.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden