Verkiezingen Gorinchem gaat opnieuw naar de stembus. Een zwaar verdeelde raad sprak van een „duivels dilemma”, omdat nog niet bekend is of er echt gefraudeerd is bij de gemeenteraadsverkiezingen. De kleinst mogelijke meerderheid stemde voor nieuwe verkiezingen.
D66 fractievoorzitter Ilhan Tekir in gesprek met burgemeester Melissant.
De vijfentwintig raadsleden van de Gorinchemse gemeenteraad hebben er een week over kunnen nadenken. Ze hebben er twee academici, gespecialiseerd in staatsrecht en verkiezingen, over ondervraagd. Ze hebben advies ingewonnen bij de Kiesraad. Ze hebben wakker gelegen, erover gesproken met partijgenoten, getwijfeld, gehoopt op één ingeving die alles duidelijk zou maken.
Maar als ze maandagavond de vraag moeten beantwoorden of de verkiezingen voor de gemeenteraad opnieuw gehouden moeten worden, zijn er maar weinigen overtuigd wat ze moeten doen. Raadsleden spreken over „een duivels dilemma”, ze staan er „met een zwaar gemoed”. We varen, zegt CDA-fractievoorzitter Joost van der Geest, „in de mist”. „Waar doe je goed aan?”, vraagt Paulien de Groot (PvdA-GroenLinks). „Het eerlijke antwoord is dat we dat op dit moment niet weten.”
In de uren daarna debatteren ze uitgebreid, wordt er in vergaderzaaltjes onderhandeld, geruziëd en getwist, veranderen partijen publiekelijk van standpunt, worden er voorstellen gedaan die later toch weer worden ingetrokken en dan, iets voor half één ’s nachts, schrijft de gemeenteraad politieke geschiedenis: Gorinchem gaat binnen dertig dagen een nieuwe raad kiezen.
Het is enkele keren eerder voorgekomen dat gemeenteraden opnieuw gekozen moesten worden. Maar nooit eerder was dat om de kwestie die Gorinchem sinds een week domineert: is er gefraudeerd bij de gemeenteraadsverkiezingen half maart? Vorige week kondigde de gemeente aan dat het Openbaar Ministerie (OM) en de politie onderzoek doen naar mogelijke stembusfraude.
Burgemeester Reinie Melissant deed aangifte omdat mensen mogelijk onder druk gezet zijn om hun volmacht af te geven. Ze had, vertelde ze vorige week tijdens een bijeenkomst, „signalen” gekregen dat mensen aan de deur en telefonisch onder druk gezet waren. Het ronselen van volmachten is verboden.
De zaak begon met een paar handgeschreven zinnetjes in het proces-verbaal van één stembureau. Daar was, schreef de voorzitter, opgevallen dat veel volmachten op dezelfde manier werden ingediend: met een paperclipje erop. Ook was een zittend raadslid, onduidelijk is wie, meerdere keren het stembureau binnengekomen met mensen die óók volmachten bij zich hadden. Na de aankondiging van de burgemeester kwamen uit nog zeker twee stembureaus signalen dat er opmerkelijk veel volmachten waren binnengebracht.
Maar bewijzen voor fraude zijn dat niet. Raadsleden wéten simpelweg niet of er iets strafbaars is gebeurd en of daarmee de uitslag van de verkiezingen oneerlijk is. En ze gaan er voorlopig ook niet achter komen: het OM heeft nog niets losgelaten over het onderzoek, ook niet hoe lang het duurt. Bovendien is de oude raad wettelijk verplicht om maandag een besluit te nemen; accepteren ze de uitslag of komt er een herstemming?
Die onduidelijkheid maakt de keuze voor raadsleden vrijwel onmogelijk, benadrukken ze, terwijl buiten de zaal inwoners zes rijen dik naar een stream van de vergadering kijken die ook thuis duizenden kijkers trekt. Maar ze verbinden daar tegengestelde conclusies aan. Er zijn raadsleden, zoals PvdA’er De Groot, die zeggen: omdat we het niet weten, moeten we de uitslag accepteren.
Maar ze zijn er ook, zoals SP’er Ariën van Houwelingen, die juist zeggen dat ómdat onduidelijk is of er fraude gepleegd is, er nu een eerlijke herstemming georganiseerd moet worden. De grootste winnaar (van vier naar zeven zetels), Democraten Gorinchem, wil dan nog helemaal geen herstemming.
„Als we doorgaan, blijft de schaduw van twijfel bestaan”, zegt Maarten de Pagter (ChristenUnie-SGP). „We moeten feitelijk kiezen tussen twee kwaden: accepteren we een uitslag waar twijfel over bestaat, of nemen we de twijfel weg met het zwaarste middel dat we hebben.” Hij kiest voor dat laatste, terwijl anderen het gewicht van dat middel juist reden vinden om het níet te doen.
Sommigen hoopten op hulp van buiten. Johan Klein van Stadsbelang, in de oude raad met vijf zetels de grootste partij, vindt het „jammer” dat bijvoorbeeld de Kiesraad hier geen finaal oordeel over gaf. „Laat dit historische besluit maar over aan de hobbyisten van Gorinchem”, zegt hij smalend. Er lijkt dan, afgaande op de zetelverdeling en de woorden van de fractievoorzitters, een meerderheid voor gehele herstemming te zijn.
Maar sommigen blijken toch nog veertig minuten schorsing nodig te hebben om tot een besluit te komen. De fracties duiken zaaltjes in er wordt geargumenteerd en soms gehuild, en dan zijn er nog twintig minuten extra nodig. Buiten de raadszaal smoezelen raadsleden met elkaar, er wordt geroddeld over politieke deals, er heerst een uitgelaten, gespannen sfeer.
Ineens bewegen de fractievoorzitters zich samen naar een zaaltje, terwijl ze al op de trap staan roepen ze andere raadsleden mee. Dan splitsen ze: het grootste deel van de oppositie naar het ene zaaltje, het grootste deel van de coalitie toch de trap af naar een andere – met coalitieraadslid Everdien Hamann van Gorcum Actief bij de oppositie. Discussies lopen, is van buiten te zien, hoog op.
Door het compromis dat daar uitkomt slaat de toon ineens om van twijfel naar stelligheid en van kalmte naar verbetenheid. Hamann kondigt een voorstel aan om in vier stembureaus opnieuw te stemmen, omdat daar vijftien procent of meer van de stemmen met volmachten werd uitgebracht. Waarom vijftien? „Nattevingerwerk”, zegt een SP’er, „onverklaarbaar”, aldus de leider van Stadsbelang. „Het is boven het landelijk gemiddelde van, heb ik me laten vertellen, dertien procent”, zegt Hamann. Democraten Gorinchem, bij de verkiezingen de grootste geworden en aan het begin van de vergadering uitgesproken tegen herstemming, steunt de deal ook. „Het is de minst slechte uitkomst”, aldus partijleider Schefferlie.
Maar na nóg een lange schorsing en nóg eens wat vergaderingen in zaaltjes trekt Hamann haar voorstel in – er is geen meerderheid voor. „Mijn oprechte poging om bruggen te slaan is niet gelukt.” De kleinst mogelijke meerderheid van dertien zetels stemt vóór volledige herstemming, de gehele coalitie min één raadslid van lokale partij Stadsbelang die om „principiële redenen” tegen is. Geen raadslid kijkt blij, een oud-raadslid die opgetogen klapt wordt gefrustreerd toegekeken.
De raad, zegt burgemeester Melissant voordat ze de vergadering sluit, moet het vertrouwen herstellen. „Daar gaan we samen aan werken. Dat begint nú.”
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag