EU en rechtsstaat De huidige regeringen in Italië en vier landen in Midden- en Oost-Europa werken actief aan het uithollen van de rechtsstaat in eigen land, aldus een rapport van Liberties. De EU doet te weinig om deze afbraak tegen te gaan.
De Hongaarse premier Viktor Orbán (L) en de Slowaakse premier Robert Fico spreken elkaar voorafgaand aan een informele EU-top, 12 februari.
De regeringen van vijf EU-lidstaten werken „consistent en opzettelijk” aan het verzwakken van de rechtsstaat: Slowakije, Bulgarije, Hongarije, Kroatië en Italië. In nog eens zes Europese landen is sprake van achteruitgang van de rechtsstaat, zonder dat daar een strategie achter zit. De aanpak van de Europese Commissie om de rechtsstaat in kwetsbare landen te versterken schiet tekort.
Dat concludeert mensenrechtenorganisatie Civil Liberties Union for Europe (ook bekend als Liberties) in het maandag verschenen Liberties Rule of Law Report 2026, een rapport over de staat van de rechtsstaat in 22 van de 27 EU-lidstaten. Het in Berlijn gevestigde Liberties maakte het rapport in samenwerking met bijna veertig ngo’s op het gebied van mensenrechten, rechtsbescherming en persvrijheid in de betreffende landen. Het lijvige rapport (844 pagina’s) bevat gedetailleerde rapportages over elk land. De vijf landen die buiten het onderzoek vallen zijn Oostenrijk, Finland, Portugal, Cyprus en Luxemburg.
Liberties onderscheidt vier categorieën landen. De vijf ‘dismantlers‘ (slopers) breken de rechtsstaat af. Hongarije is een geval apart, aldus Liberties, omdat de regering-Orbán steeds verder gaat met „regressieve” wetten en beleid, zonder dat er verandering in zicht is. In de zes ‘sliders‘ (afglijders) gaat de rechtsstaat ook achteruit, bijvoorbeeld als het gaat om het recht op vreedzaam protest of de omgang met vluchtelingen: België, Duitsland, Frankrijk, Denemarken, Zweden en Malta.
Nederland hoort bij de tien ‘stagnators‘ (stagneerders): landen waar de situatie gelijk blijft. Ook Polen zit in deze groep, ondanks de pogingen van de regering-Tusk om de politisering van de rechterlijke macht onder de vorige regering terug te draaien. „De beperkte vooruitgang tot nu toe laat echter zien hoe uitdagend en kwetsbaar het kan zijn om de onafhankelijkheid van aangetaste instituties te herstellen.” Slechts één van de 22 onderzochte EU-landen krijgt het etiket ‘hard worker‘ (harde werker) vanwege het actief versterken van de rechtsstaat: Letland.
In het recent verschenen Democracy Report 2026 van het V-Dem Institute worden vijf Europese (niet beperkt tot de EU) landen aangeduid als ‘new autocratizers‘: Italië, Kroatië, Slowakije, Slovenië en het Verenigd Koninkrijk. Drie van deze vijf overlappen dus met de ‘slopers’ van Liberties.
Liberties ging voor het onderzoek, dit jaar voor de zevende keer uitgevoerd, uit van dezelfde vier pijlers van de rechtsstaat die de EU hanteert in het jaarlijks verschijnende Rule of Law Report: rechtspraak, anti-corruptiebeleid, persvrijheid en tegenmacht door maatschappelijke organisaties die de regering controleren en ter verantwoording kunnen roepen. De ngo’s vulden vragenlijsten in voor hun land, de landenrapporten bestaan uit een algemeen deel en bespreking van de vier pijlers. Veel misstanden komen voorbij, variërend van het niet naleven van uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens tot het intimideren of mishandelen van journalisten.
Het rapport is kritisch over de jaarlijkse rechtsstaat-rapporten van de EU, begonnen in 2020 en sinds 2022 voorzien van aanbevelingen per land. In de EU-rapporten is weinig aandacht voor de tegenmacht van het maatschappelijk middenveld (civil society), terwijl juist die pijler het hardst geraakt wordt in autocratisch geregeerde landen. Liberties concludeert dat de positie van ngo’s die de macht controleren twee keer zo hard achteruit gaat als onafhankelijke rechtspraak, anti-corruptiebeleid en persvrijheid. In dertien landen ging die tegenmacht achteruit, nergens was vooruitgang.
Liberties heeft ook gekeken naar honderd (van de in totaal 123) aanbevelingen die de EU meegeeft aan lidstaten om hun rechtsstaat te versterken. Het blijkt dat 93 procent van de aanbevelingen uit 2025 is overgenomen uit de drie eerdere EU-rapporten, meestal letterlijk. Van de onderzochte aanbevelingen is bij 61 procent sprake van stilstand, niet één aanbeveling is volledig uitgevoerd.
De onderzoekers van Liberties spreken van een „groeiende implementatiekloof”: „Ondanks vier jaar aan aanbevelingen van de Europese Commissie hebben de lidstaten grotendeels nagelaten actief met de aanbevelingen aan de slag te gaan en concrete actie te ondernemen.” De aanbevelingen van de Commissie zijn volgens Liberties te vrijblijvend: er zijn geen ijkpunten om uitvoering aan af te meten, en dus zijn er ook geen sancties als landen de aanbevelingen niet uitvoeren.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU