De shortlist van de prestigieuze International Booker Prize wordt dinsdag bekendgemaakt. Anjet Daanje maakt kans erop te komen met de vertaling van haar roman De herinnerde soldaat. Voor haar succes moest ze een lange adem hebben.
schrijft voor de Volkskrant over literatuur.
Bij de uitreiking van de Constantijn Huygens-prijs 2023 voor haar hele oeuvre sprak ze, in de roodpluchen zaal die slecht bij haar leek te passen, een dankwoord uit. Uit haar hoofd, gedecideerd, een beetje terughoudend. Ze had het over het succes dat haar ten deel was gevallen, verbijsterend noemde ze het, de aantallen, de bekroningen, hier sta ik en ik vind het een grote eer en geluk, zei ze.
Ik presenteerde dat programma en moest na haar speech het volgende onderdeel aankondigen. Op de katheder lag nog haar blaadje met aantekeningen. Een A4’tje, zestien steekwoorden dan wel korte zinnen. De zesde: ‘Waarom boek schrijven zelf niet goed vinden.’
Ja, waarom zou je? Een boek schrijven dat je zelf niet goed vindt?
In de rubriek ‘Reputaties’ kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
Anjet Daanje, drieëndertig jaar geleden gedebuteerd met de roman Pianomuziek in de regen en inmiddels acht romans verder, heeft het zich wel moeten afvragen. Want hoe graag ze ook schreef wat ze wilde – verhalende, vaak dikke boeken met complexe structuren die een wereld op zichzelf vormen, zoals haar nu voor de International Booker Prize genomineerde roman De herinnerde soldaat (vertaald door David McKay), waarin haast iedere zin begint met ‘En’, over een soldaat die zijn geheugen verloor en de liefde vindt – en zo gretig als ze schreef, zo gretig werd ze niet altijd gelezen.
Ook niet door professionele lezers en critici. Soms een aardige recensie in een regionale krant, maar veel meer gebeurde er niet. Verkoopcijfers bleven laag. Maar het kwam niet in haar op zich daarmee bezig te houden; publieksgerichte adviezen van haar uitgever zeiden haar niets.
Anjet Daanje schreef en schrijft wat ze wil en weet wat ze wil. Geen ‘schrijver zijn’, bijvoorbeeld. Wel schrijven, maar liever niet meedraaien in het circus eromheen: interviews, optredens. Uitgeverij Thomas Rap, waar vier van haar romans verschenen, wilde uiteindelijk niet met haar verder. Na een aantal angstige jaren waarin ze vreesde dat niemand dat meer zou willen, kon ze terecht bij de kleine Groningse uitgeverij Passage.
De mythe wil dat vanaf toen het succes losbarstte. Dat de voormalige uitgever in zijn kussen beet om de grandioze vergissing en de nieuwe als bij toverslag een geluk ten deel viel dat leek op, bijvoorbeeld, dat van De Harmonie, dat als klein uitgeefhuis de rechten op Harry Potter kocht.
Zo mythisch was het niet. Ook bij Passage publiceerde Daanje eerst nog een dikke, nauwelijks opgemerkte roman met een onmogelijke titel, jl. Pas daarna volgden de twee romans die haar in het volle licht zetten: De herinnerde soldaat (2019) en Het lied van ooievaar en dromedaris (2022).
Het is opmerkelijk hoe vaak het in de ontvangst van die boeken gaat over het vroegere gebrek aan waardering. Maar dat was al eerder begonnen, bij haar vijfde roman, Gezel in marmer uit 2006. Lovend besproken door Joep van Ruiten in het Dagblad van het Noorden en Kees ’t Hart in De Leeuwarder Courant: ‘Toen het uit was zat ik er stil bij te kijken en voelde ik mezelf denken waar je als lezer altijd op hoopt: eindelijk, eindelijk weer eens een echt mooie roman.’ Daarna schreef De Groene Amsterdammer: ‘Een opzienbarende roman eigenlijk, ware het niet dat hij sinds verschijnen, ruim twee maanden geleden, nog maar weinig opzien gebaard heeft’, waarna ’t Hart opnieuw inhaakte en een tweede stuk schreef.
‘Langzamerhand begint het bij het werk van Anjet Daanje op te vallen dat recensenten uit landelijke kranten en weekbladen het volledig laten afweten. Daanje schreef al vijf romans en in NRC Handelsblad, de Volkskrant, Elsevier, Parool, Algemeen Dagblad, Haagse Post, Vrij Nederland verscheen tot nu toe geen enkele recensie. Het is een schande. Want Daanje is goed, zeer goed, ik schaam me gewoon het hier toch nog een keer te zeggen, het had allang overal gezegd moeten worden.’
Pas veertien jaar later zet een oplettende jury De herinnerde soldaat op de longlist voor de Libris Literatuur Prijs 2020. De shortlist haalt het niet, maar het beeld kantelt. Op sociale media beginnen loftuitingen rond te zingen en in NRC levert Thomas de Veen, naar eigen zeggen wakker geschud door de longlist, de recensie die wél het door ’t Hart beoogde sneeuwbaleffect heeft. Vergelijkingen met buitenlandse auteurs (Sarah Waters, David Mitchell, Proust en Woolf), lof voor de literaire veelzijdigheid en de ingenieuze constructie, vijf ballen en een golf aan superlatieven. Terecht, ik zou hier ook nog wel een blik willen opentrekken, want wat een magnifiek, ontroerend, betoverend boek.
Als twee jaar later de virtuoos met Wuthering Heights spelende roman Het lied van ooievaar en dromedaris verschijnt, staat iedereen vooraan om het boek te prijzen. Het wordt bekroond met zowel de Boekenbon Literatuurprijs als de Libris Literatuur Prijs, een unicum. Van de roman zijn nu meer dan 120 duizend exemplaren verkocht. The New York Times noemde inmiddels The Remembered Soldier een ‘provocatively labyrinthine novel’ en beide romans zijn vertaald in vele talen.
Is dit het romantische verhaal van kwaliteit die uiteindelijk komt bovendrijven? Of het (ook best romantische) verhaal van een schrijver die zich, volstrekt trouw aan zichzelf, ontwikkelde van gewoon goed tot uitzonderlijk? Zelf vond Daanje Het lied van ooievaar en dromedaris een vreemd boek, zoals ze ook bij De herinnerde soldaat had gedacht: het is zó anders, misschien wil niemand het lezen. ‘Echt idioot, idioot hoeveel succes de roman heeft.’
Hoofdpersoon Amand uit De herinnerde soldaat weet door zijn geheugenverlies niet wat oorzaak en gevolg is, wat waardevol en waardeloos, maar door alles te ondergaan en uit te proberen komt hij uiteindelijk op het juiste punt terecht. Net als Daanje. Haar recente succes is geen wonder en geen plots mirakel, het is vooral een feest dat het uiteindelijk gekomen is. Ook voor de vroege pleitbezorgers.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant