‘Nee, we leven niet in een wetteloze wereld of in een wereld waarin geen regels meer gelden. Waar we wel in leven, is een wereld waarin sommigen de internationale regels willen afzwakken of helemaal willen afschaffen, en dat is het gevecht waar we nu in terecht zijn gekomen.”
In een week waarin een Israëlische minister openlijk zegt dat zijn land Zuid-Libanon moet bezetten, de Amerikaanse president doorgaat met illegale bombardementen op Iran en de Russische president weer duizenden drones en raketten laat afschieten op Oekraïense flatgebouwen – in zo’n week waarin rauw machtsvertoon het kortom weer keihard lijkt te winnen van het internationale recht, is het misschien een goed idee om eens op de bank te gaan zitten met de FA Mann-lezing die de Frans-Britse jurist en hoogleraar internationaal recht Philippe Sands in november vorig jaar in Londen hield. Het bovenstaande citaat komt uit die lezing, die als titel ‘A World Without Law?’ meekreeg.
Dit is precies de vraag die velen bezighoudt, zeker ook in Europa. De Europese Unie is zelf een rechtsstaat die drijft op het principe van machtsdeling door middel van gemeenschappelijke wetten die voor groot en klein gelden. Europa heeft uitzonderlijk wel gevaren bij het internationale regelsysteem, dat het deels heeft helpen optuigen, en heeft veel te verliezen als dat verdwijnt en het recht van de sterkste weer gaat prevaleren. Het is begrijpelijk, betoogt Sands – die betrokken was bij de rechtszaak tegen de Chileense oud-president Augusto Pinochet en schitterende boeken schreef als East-West Street -, dat mensen nu naar de wereld kijken en moedeloos de kop laten hangen. John Bew, historicus aan King’s College en oud-adviseur van Boris Johnson, schreef laatst dat we ons niet „sentimenteel” aan het internationaal recht moeten vastklampen, omdat dit recht weg is, kapot, helaas.
Maar zulk defaitisme is koren op de molen van de strongmen die vinden dat ze boven de wet staan. Boven de wetten die na de Tweede Wereldoorlog zijn opgetuigd, precies met het idee om te zorgen dat autocraten er niet weer in slagen hun macht te misbruiken en de halve wereld in het verderf te storten. En Sands maakt een belangrijk punt waar Europeanen op meer sombere momenten echt aan moeten denken: „Het feit dat bepaalde wetten worden geschonden, betekent natuurlijk niet dat die wetten niet meer bestaan.”
Precies. Het internationaal recht regelt nog steeds duizenden dingen waar mensen amper bij stilstaan, waaronder alle relaties tussen staten, het verkeer op zee of arbitrage bij zakelijke geschillen. Wat er onder druk staat nu, is maar een deel van dat recht – vooral internationaal humanitair recht en verdragen over het gebruik van geweld. En juist omdat het internationale recht er is – en dus niet verdwenen is -, willen de meeste Europese regeringen niet betrokken raken bij de illegale Amerikaanse aanvallen op Iran en veroordelen ze Donald Trumps plan om Groenland te annexeren.
Het is evenmin uitgesloten dat hier op een dag rechtszaken van komen, precies zoals er nu een rechtszaak loopt tegen Israël vanwege de genocide in Gaza en er net een tribunaal is opgericht voor Russische agressie tegen Oekraïne. Ook het bedenken waard: rauwe macht is er altijd geweest, in weerwil van het internationaal recht, ook toen dit in onze ogen nog kerngezond was – de neergeslagen Hongaarse opstand, de Vietnamoorlog of de genocide in Rwanda zijn maar een paar voorbeelden van grove schendingen.
En dan nog iets: het internationale recht kalft niet af, maar breidt zich nog altijd uit. Alleen al in 2025, constateerde de Belgische hoogleraar internationaal recht Jean d’Aspremont in januari in La Libre Belgique, werden er 327 nieuwe internationale verdragen en akkoorden geregistreerd bij de Verenigde Naties. En bij het Internationale Hof van Justitie lopen momenteel 24 zaken van staten tegen staten, een record. D’Aspremont schrijft: „Het internationaal recht doodverklaren is precies wat diegenen willen die het kapot willen maken.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.