Het kabinet-Jetten moet amper een maand na aantreden een nieuwe begrotingstegenvaller van 3 miljard euro opvangen. Dat zal niet eenvoudig zijn. De Tweede Kamer verzet zich tegen miljarden aan bezuinigingen die nodig zijn om een sluitende begroting te maken.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
‘De budgettaire kaders waaraan we ons moeten houden, voelen nu een beetje als een harnas’, zei JA21-Kamerlid Ingrid Coenradie begin deze maand tijdens het Tweede Kamerdebat over de begroting van het ministerie van VWS. ‘Wat wij belangrijk vinden is dat er sprake is van lastenverlichting, en niet van lastenverzwaring.’
Coenradie had het specifiek over de geplande bezuinigingen op de verpleegzorg, die zij net als de meeste andere oppositiepartijen onwenselijk vindt. Maar in haar uitspraak ligt het kernprobleem van een minderheidskabinet besloten. Dat fundamentele probleem is dat politici zich meestal verzetten tegen voorgestelde bezuinigingen en lastenverzwaringen, en tegelijkertijd constant eisen dat het kabinet extra geld vrijmaakt voor zaken die zijzelf belangrijk vinden.
Minder bezuinigen, geen hogere belastingen, maar wel meer uitgeven: dat rekent per definitie niet rond. Daarom vindt de afruil tussen pijnlijke maatregelen en leuke dingen voor de kiezers meestal aan de formatietafel plaats. Tot vijftien jaar geleden onderhandelden daar partijen die samen een meerderheid hadden in beide Kamers der Staten-Generaal. Zolang alle coalitiepartijen zich aan het regeerakkoord houden, kan de oppositie bezuinigingen en lastenverzwaringen dan niet tegenhouden.
Het minderheidskabinet-Jetten heeft die luxe niet. De oppositie gebruikte de eerste regeringsweken om de begroting van D66, VVD en CDA finaal aan flarden te schieten. De grote uitgaven die het minderheidskabinet wil doen, waaronder de ruim 19 miljard euro verhoging van het defensiebudget en 12,5 miljard euro voor woningbouw en infrastructuur, staan niet of nauwelijks ter discussie.
Maar de bezuinigingen en lastenverzwaringen die daartegenover staan liggen zwaar onder vuur. Zo is de ‘vrijheidsbijdrage’ van 3,4 miljard euro, die het kabinet bij burgers wil innen om een deel van de defensie-inspanningen te financieren, door de oppositie erg kritisch ontvangen.
Onder druk van de Tweede Kamer heeft het kabinet een van zijn belangrijkste bezuinigingsposten, het verhogen van de AOW-leeftijd, op ijs moeten leggen. Minister Hans Vijlbrief van Sociale Zaken heeft beloofd de maatregel te ‘verzachten’. Daarmee staat een structurele besparing van 2,7 miljard euro op losse schroeven.
De oppositie eist ook dat een bezuiniging op de arbeidsongeschiktheidsuitkering WIA wordt geschrapt of verlaagd. Die staat voor bijna 1,2 miljard euro in de boeken. De verkorting van de looptijd van de WW-uitkering (1,3 miljard euro) lijkt evenmin op een Kamermeerderheid te kunnen rekenen, net zomin als een verlaging van het maximumdagloon in de WIA (ruim 800 miljoen euro).
Hetzelfde geldt voor de ingeboekte bezuinigingen op verpleegzorg (bijna 1 miljard euro) en de ouderenzorg (bijna 500 miljoen euro structureel).
De oppositiepartijen hebben dus al een veto of bedenkingen uitgesproken tegen meer dan 10 miljard euro aan besparingen en lastenverzwaringen, of op zijn minst een substantieel deel daarvan.
Het minderheidskabinet moet nu deelakkoorden sluiten met de oppositie over alternatieve dekkingsmogelijkheden, maar dat is niet zo simpel. De radicaal-rechtse oppositie wil bezuinigen op de klimaat- en stikstoffondsen en op ontwikkelingssamenwerking, maar dat is onbespreekbaar voor D66. De linkse oppositie wil lastenverzwaringen voor (grote) bedrijven, vermogenden en de hoogste inkomens, maar dat is onbespreekbaar voor de VVD.
Vrijdag serveerde VVD-minister van Financiën Eelco Heinen nog een tegenvaller van 3 miljard euro. In de Voorjaarsnota, de jaarlijkse begrotingsbijstelling in de lente, meldt hij dat het aantal arbeidsongeschikten harder oploopt dan geraamd. Die hogere instroom kost de schatkist over vijf jaar 1,1 miljard euro extra, en dat bedrag zal daarna verder stijgen.
Een andere tegenvaller zijn 400 miljoen euro aan hogere EU-afdrachten. Nederland moet meer aan Brussel betalen, omdat de Nederlandse economie er beter voor staat dan eerder gedacht. Er is daarnaast een nieuwe tegenvaller van 600 miljoen euro op asielopvang.
Het afpakken van het criminele vermogen van veroordeelden lukt daarnaast minder goed dan gehoopt. Dit is een tegenvaller van bijna 300 miljoen. De stijging van lonen en prijzen verhoogt de overheidsuitgaven met nog eens 600 miljoen euro.
Het kabinet dekt een deel van het nieuwe tekort door de inkomstenbelasting (eerste en tweede schijf) nog wat meer te verhogen dan in het coalitieakkoord afgesproken. Het akkoord verhoogt de belasting met 5 miljard euro; dat wordt nu 5,3 miljard.
Als neveneffect krijgen huizenbezitters met een hypotheek meer hypotheekrenteaftrek, want die is gekoppeld aan het tweedeschijftarief.
Voor bedrijven gaat in tandem daarmee de arbeidsongeschiktheidspremie licht omhoog, maar die kostenstijging wordt voor circa een derde gedragen door de overheid (als werkgever van ambtenaren) en daarnaast deels afgewenteld op werknemers aan de cao-tafel.
Ondanks de forse tegenvallers blijft het begrotingstekort volgend jaar nog net binnen de EU-norm van 3 procent, omdat de opbrengsten van de vennootschapsbelasting weer eens meevallen (die worden structureel onderschat).
Een belangrijke kanttekening bij de geactualiseerde begroting is dat de gevolgen van de Iran-oorlog op de brandstofprijzen en de wereldeconomie er nog niet in meegenomen zijn.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’:
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant