‘Daddydiplomatie’ Het openlijke gevlei door NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte aan het adres van de Amerikaanse president Donald Trump trekt opnieuw aandacht. Sinds het begin van de oorlog in Iran wordt Rutte steeds vaker bekritiseerd voor zijn ongeremde steunbetuigingen aan het Witte Huis.
Secretaris-generaal Mark Rutte van de NAVO en de Amerikaanse president Donald Trump tijdens de NAVO-top in Den Haag in juni vorig jaar.
Voor de Britse podcastmaker en voormalig minister Rory Stewart was de maat deze week vol. Afgelopen weekend vroeg NAVO-baas Mark Rutte het Amerikaanse publiek om achter de Amerikaanse president Donald Trump en zijn oorlog in Iran te gaan staan. Omdat, zei Rutte in tv-programma Face the Nation, „hij dit doet om de hele wereld veiliger te maken.” Stewart eiste daarna op X het aftreden van Rutte voor zijn steun aan een illegale oorlog.
De volgzaamheid die de secretaris-generaal jegens Trump aan de dag legt werd al vaker als tenenkrommend ervaren. Is het nu echt nodig de omstreden populist die zijn bondgenoten als vijanden behandelt, steeds maar weer op te hemelen? En wie noemt een oude witte man in het Epstein-tijdperk nu ‘daddy’ – een term die niet allen ‘papa’ betekent, maar ook een seksuele connotatie heeft? Sinds Rutte dat op de NAVO-top in Den Haag ongelukkigerwijs deed, staat zijn vleierij te boek als ‘daddydiplomatie’.
In de Iran-oorlog bleef Rutte koersvast. Na de eerste aanvallen wekte hij de suggestie dat Europa achter de aanval stond. Trump, zei hij tegen Fox News, kan in Europa op „brede steun” rekenen. De waarheid is, zacht gezegd, genuanceerder. De Duitse president Frank-Walter Steinmeier noemde de oorlog deze week bijvoorbeeld een „fatale fout”. De Duitse president is weliswaar niet politiek verantwoordelijk, maar zijn stem wordt wel gehoord. EU-Buitenlandchef Kaja Kallas zei vorige week onomwonden: „Dit is niet de oorlog van Europa.” Rutte stuurde niet bij.
Donderdag presenteerde Rutte het jaarverslag van de NAVO. Op de drukbezochte persconferentie pareerde hij vragen over zijn complimenten voor Trump met complimenten voor Trump. Alle bondgenoten geven sinds eind vorig jaar minimaal 2 procent van het bbp uit aan defensie, zei hij. „U gelooft toch niet dat dit gebeurd zou zijn zonder de inzet van de Amerikaanse president?” De Amerikaanse president levert, zei hij ook, een cruciale bijdrage aan de alliantie.
De belangrijkste taak van een secretaris-generaal is om grote bondgenoot VS bij de club te houden. De VS zijn voor de NAVO nu eenmaal onmisbaar – zeker de komende jaren nog. De Europese landen kunnen zich zonder Amerikaanse hulp niet verdedigen omdat ze essentiële vaardigheden en materieel missen. En alleen de VS beschikken over een afschrikwekkend arsenaal kernwapens. Sinds de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne en de permanente hybride oorlog tussen Moskou en het Westen die daarop volgde, is een slagvaardige NAVO onontbeerlijk.
Met de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis werd de functie van secretaris-generaal een hondenbaan: hoe houd je een president die onophoudelijk bondgenoten tart, bij de les? Hoe overtuig je een NAVO-scepticus van het nut van de alliantie? Hoe houd je Europa op de radar bij een man die het westelijk halfrond en China belangrijker vindt?
Rutte ontdekte al in Trumps eerste termijn dat je hem successen moet gunnen en hem openlijk moet complimenteren. Dat werkte en werd de basis voor hun verstandhouding. Een soepele omgang met Donald Trump was jaren later een van Ruttes troeven in de race om de hoogste NAVO-baan.
NAVO-diplomaten vertellen nu nog met ontzag over Ruttes optreden op een NAVO-top in Brussel, waar Trump de Europese bondgenoten de les las over hun veel te lage defensie-uitgaven. Trump ging toen de tafel langs en zette de bondgenoten een voor een op hun nummer. Rutte ontzenuwde de situatie. Hij wees Trump erop dat de uitgaven in Europa sinds zijn aantreden enorm waren gestegen en dat hij dat als zijn verdienste kon claimen. Trump liep even later de vergadering uit en zette zichzelf op een persconferentie in het zonnetje – met de argumenten van Rutte.
Rutte heeft een manier gevonden om het gesprek met Trump gaande te houden. Ze staan voortdurend met elkaar in contact. Hun relatie is productief, zeggen diplomaten. Door in het openbaar te prijzen, zou ruimte ontstaan om binnenkamers van mening te verschillen, heet het.
Zijn vuurdoop, de NAVO-top in Den Haag, doorstond Rutte met glans. Europese bondgenoten gingen akkoord met een immense stijging van defensie-uitgaven van 2 procent bruto binnenlands product (bbp) naar 3,5 procent en zelfs 5 procent als je investeringen in infrastructuur meetelt. Daarmee werd de basis gelegd voor een veel groter Europees aandeel in de NAVO. Trump ging tevreden naar huis. Hij was zelfs zo tevreden over zijn Hollandse midweek, inclusief paleisovernachting, dat het koninklijk paar volgende maand in het Witte Huis mag logeren.
Rutte, zeggen diplomaten, speelde ook een belangrijke rol in het Oekraïense ‘vredesproces’. Toen Amerikaanse onderhandelaars vorig najaar een 28-puntenplan voor Oekraïne presenteerden dat las als een Russisch dictaat, speelde Rutte een rol in de Europese lobby om het plan bij te schaven in het ‘voordeel’ van Oekraïne. Toen Trump de levering van Amerikaanse wapens aan Kyiv staakte, regelde Rutte dat Europese bondgenoten Amerikaanse wapens voor Oekraïne kunnen kopen. Gevraagd of de VS wapens voor Oekraïne inmiddels omleiden naar de Perzische Golf, zoals The Washington Post meldde, zei Rutte dat de wapenleveranties voor Oekraïne doorgaan.
Toen Trump begin dit jaar opnieuw zijn oog liet vallen op Groenland dreigde de relatie tussen Europa en het Witte Huis te ontsporen. Na een veelzijdig diplomatiek offensief uit Europa liet Trump zijn invasieplannen, die ook in eigen land niet geliefd waren, varen na een gesprek van een uurtje met Rutte in Davos.
Rutte is dus productief. NAVO-diplomaten nemen het daarom in achtergrondgesprekken nog steeds voor hem op. Vleierij werkt en het doel – behoud van de NAVO – is de moeite waard. Er is, onderstrepen diplomaten, eigenlijk geen alternatief. De beeldvorming is niet optimaal, erkent een van hen, maar dat is nu niet het belangrijkste. Rutte heeft bovendien geen electorale achterban en daarom meer bewegingsvrijheid. Veel Europese leiders zijn opgelucht dat Rutte de vleierij voor zijn rekening neemt, zelf zouden ze daar politiek mee in de problemen komen.
Soms zouden Europese politici het liever anders zien. Zo viel het in Denemarken verkeerd dat Rutte het niet onmiddellijk voor Denemarken opnam toen Trump in het Oval Office zei dat de VS Groenland nodig hebben.
Het nieuwste transatlantische tumult diende zich aan toen Trump zich liet verleiden tot een aanval op Iran en zijn Europese bondgenoten niet op de hoogte stelde, maar wel op hoge toon assistentie eiste toen het conflict gierend uit de hand liep. Toen de NAVO-landen niet snel genoeg te hulp schoten, noemde Trump ze „lafaarden”. Trump heeft het vooral voorzien op de Britse premier Keir Starmer, die de VS in eerste instantie geen toestemming gaf om Britse bases te gebruiken. Trump herplaatste op zijn eigen kanaal Truth Social een satirische sketch van Saturday Night Live UK, waarin Starmer doodsbenauwd is om Trump te bellen.
Donderdag gaf Rutte niet alleen Trump complimenten, maar probeerde hij ook een positieve draai te geven aan de Europese terughoudendheid. De Europeanen waren in eerste instantie afhoudend omdat ze niet vooraf waren geïnformeerd over de aanval, zei hij. Tegelijk toonde hij begrip voor het Amerikaanse besluit om zo min mogelijk mensen vooraf te informeren om een lek te voorkomen. Het was vintage Rutte: balanceren en begrip tonen voor beide partijen in de hoop op de-escalatie.
De belangrijkste troef van Rutte om Europa en het Witte Huis weer op één lijn te krijgen is een missie voor beveiliging van de scheepvaart in de Straat van Hormuz. Het is nog volstrekt onduidelijk wie wanneer wat zal beveiligen en met welke middelen. Onder aanvoering van het Verenigd Koninkrijk werken militairen dezer dagen aan een plan – dertig landen hebben interesse getoond. Ook al is een Hormuz-missie nog ver weg en zijn Europeanen pas bereid om in actie te komen als de wapens zwijgen, voor Rutte is de missie nu al een argument om te laten zien dat Europese bondgenoten wel degelijk bereid zijn een bijdrage te leveren aan Trumps oorlog.
Ruttes formule is tijdens een aantal crises effectief gebleken. Of ‘daddydiplomatie’ ook succesvol is tijdens de Iranoorlog moet nog blijken.