is natuurkundige en oud-politicus.
Toegegeven, het is allemaal nauwelijks nog bij te houden, maar president Donald Trump gaat, tussen het ontvoeren van staatshoofden en het starten van illegale oorlogen door, ook binnenlands gewoon verder met de destructie van democratie en rechtsstaat. Waar we in het begin nog verschrikt de hand voor de mond hielden over de schaamteloze corruptie, of in afschuw het gezicht afwendden bij standrechtelijke executies door de grenspolitie – echt protesteren deden we toen al niet – lijken publieke opinie en politici inmiddels murw gebeukt.
De stroom aan onheilstijdingen is te overweldigend, de gevolgen ervan te onoverzichtelijk, onze aandachtsspanne te kort. Flood the zone with shit, zo luidt volgens Trumps beruchte oud-adviseur Steve Bannon het recept voor een rechtse revolte. En het werkt. Op cynische wijze. Want voordat Europese politici kritisch kunnen worden bevraagd over hun stilzwijgen na de zoveelste schandelijke daad van de Amerikaanse president, doet een volgend incident het vorige alweer vergeten. De chaos verschaft de lafheid telkens een nieuw alibi.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Temidden van al het wegkijken zijn er gelukkig nog organisaties die consciëntieus de opstapeling van corruptie, machtsmisbruik en flagrante schendingen van nationale en internationale wetten blijven registreren. Het V-Dem (Varieties of Democracy) Instituut in Göteborg meet al vele jaren de stand van de democratie in de wereld. Aan de hand van miljoenen gegevens en gebaseerd op het werk van duizenden onderzoekers stelt V-Dem elk jaar voor ieder land vast hoeveel de democratische rechtsstaat vooruit dan wel achteruit gaat.
Dit jaar wijdt het Democracy Report 2026 een apart hoofdstuk aan de ontwikkelingen in de Verenigde Staten. Het leest als een huiveringwekkend orwelliaans script. De onderzoekers concluderen dat Amerika zich richting autocratie beweegt in een tempo dat nog nooit eerder in de moderne geschiedenis is waargenomen. Op het terrein van burgerrechten en gelijkheid voor de wet is het land in één jaar tijd teruggevallen naar het niveau van de burgerrechtenstrijd in de jaren zestig.
De vrijheid van meningsuiting bevindt zich op het laagste niveau sinds de Tweede Wereldoorlog. In snelheid overtreft het democratisch verval onder Trump dat van alle bekende autocratiseringsprocessen in de laatste vijfentwintig jaar. Erdogan deed in Turkije over dezelfde hoeveelheid democratische afbraak tien jaar, Poetin in Rusland zelfs veertien jaar.
Wat het Democracy Report extra interessant maakt, is dat de samenstellers een poging doen om van de geschiedenis te leren hoe je autocratiseringsprocessen kunt stoppen. Hun belangrijkste aanbeveling: wees er vroeg bij. Hoe langer een aspirant-potentaat zijn gang mag gaan, hoe ingewikkelder het wordt om het tij nog te keren.
Wij kunnen daarover meepraten. Europese landen lieten Viktor Orbán na 2010 vier jaar zijn gang gaan. In die periode sloopte hij de rechtsstaat en democratie van Hongarije voldoende om zonder tegenmacht nog twaalf jaar door te kunnen met zijn kleptocratie. Inmiddels moeten we met gekruiste vingers hopen dat Orbán bij de verkiezingen van 12 april nipt wordt verslagen door zijn voormalige vertrouweling, waarna het maar afwachten is of het weer goed komt.
Ook in het geval van Polen aarzelden Europese landen veel te lang, met als gevolg dat de sterk gepolitiseerde rechtspraak en media, ook na terugkeer van democratische partijen aan de macht, heel moeilijk te repareren zijn.
Met deze ervaring vers in het geheugen is het onbegrijpelijk en inmiddels volstrekt onverteerbaar dat we hier in Europa schaapachtig naar het plafond blijven staren, terwijl de president van Amerika zijn aanslagen pleegt op alles wat democratie, rechtsstaat of zelfs maar basaal fatsoen behelst. Als excuus wordt dan gewezen op het grote belang van de Verenigde Staten voor Europa én op de tegeltjeswijsheden over vliegen vangen met stroop in plaats van azijn.
Quatsch! Het is inmiddels duidelijk dat stroopsmeren niet werkt. En juist vanwege dat enorme belang is er alle reden om te voorkomen dat het machtigste land op aarde verder afglijdt. Dat onze middelen daartoe beperkt zijn, ontslaat ons niet van de plicht te doen wat we kunnen. Dus niet langer vleien en paaien, maar weerwoord bieden.
Zeker geen logeerpartij van ons koninklijk paar in het Witte Huis, een onbegrijpelijke actie waarvan we nu al weten dat die ons meer nationale schaamte zal bezorgen dan het ‘biertje met Poetin’. En al helemaal geen begrip voor een illegale oorlog, die zonder plan begonnen is en zonder resultaat zal eindigen. Leiders der Europese landen, ontwaakt!
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns