Nederlanders kunnen door lekkende gasfornuizen te veel van het kankerverwekkende benzeen binnenkrijgen, blijkt uit internationaal onderzoek van de Stanford-universiteit. Hoe gevaarlijk is dit ‘ondergerapporteerde gezondheidsrisico’?
schrijft voor de Volkskrant over medische- en betawetenschappen.
Fijnstof, koolmonoxide, stikstofdioxide – bij koken op gas komen flink wat schadelijke stoffen vrij. Voor stikstofdioxide was dat bij een kwart van de huishoudens zelfs meer dan gezondheidsnormen toestaan, constateerde TNO een aantal jaar geleden. Het gevolg: een verhoogde kans op astma, longkanker en hart- en vaatziekten.
Een studie die deze week verscheen in het vakblad Environmental Research Letters voegt nog een boosdoener toe aan het rijtje schadelijke stoffen: benzeen. Dat ontdekten Amerikaanse onderzoekers nadat ze monsters hadden afgenomen in 35 keukens in Nederland, Italië en het Verenigd Koninkrijk.
Het aardgas in de gasleidingen bevat behalve het hoofdbestanddeel methaan ook sporen van andere gassen, waaronder benzeen. Benzeen kan bij langdurige of grote blootstelling leiden tot kanker, vooral leukemie. Daarom kent de Europese Unie (EU) strenge regels; omgerekend komen die erop neer dat per honderdduizend mensen er maximaal drie tijdens hun leven leukemie mogen krijgen door blootstelling aan benzeen. Per 2030 gaat de EU-grenswaarde omlaag naar twee; de WHO-adviesnorm is één.
Die normen worden in sommige huishoudens flink overschreden, berekenden de Amerikaanse onderzoekers. Zelfs als ze uitstonden bleken sommige fornuizen gas te lekken, maar zo weinig dat dit niet te ruiken was. Daardoor kwam in drie van de 35 gevallen de benzeenconcentratie in huis boven de Europese blootstellingslimiet uit – in een Londense keuken was deze wel vijftien keer te hoog. De twee andere waren gasfornuizen in Amsterdam en Leeuwarden; daar was de overschrijding tot zes keer zo hoog.
Als je de bevindingen extrapoleert, en ook andere benzeenbronnen zoals uitlaatgassen en sigarettenrook meeneemt, dan staan ‘waarschijnlijk honderdduizenden Nederlanders’ ongemerkt bloot aan te hoge benzeengehalten, aldus een begeleidend persbericht. Een ‘ondergerapporteerd gezondheidsrisico’, schrijven de onderzoekers, verbonden aan de Amerikaanse Stanford-universiteit en PSE Healthy Energy, een onafhankelijk onderzoeksbureau op het gebied van gezondheid en energie.
‘Zulke overschrijdingen zijn niet acceptabel’, zegt emeritus hoogleraar toxicologie Martin van de Berg (Universiteit Utrecht) in een telefonische reactie. ‘Bij langdurige blootstelling neemt de kans op leukemie hierdoor toe.’ Wat het risico vergroot, constateerden de Amerikaanse onderzoekers, is dat het gas in de Europese keukens tientallen malen meer benzeen bevatte dan in de Verenigde Staten, al blijft dit binnen de toegestane limieten.
Het RIVM schatte in 2013 dat er waarschijnlijk geen verhoogde gezondheidsrisico’s ontstaan door deze limieten, maar dat was op basis van modelberekeningen. Van den Berg: ‘Ik denk dat het goed zou zijn als het RIVM nog eens hiernaar kijkt nu er echte meetgegevens zijn.’
De nieuwe resultaten ‘lijken plausibel’ en ‘in lijn met het rapport uit 2013’, laat het RIVM in een schriftelijke reactie weten. Wel merkt het instituut op dat het onduidelijk is hoe representatief de metingen zijn voor het gebruik van fornuizen in Nederland. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W), dat destijds opdracht gaf tot het RIVM-onderzoek, laat weten dat het de studie ‘nauw gaat bestuderen’, samen met het ministerie van Volksgezondheid’. De I&W-woordvoerder verwacht ‘met de informatie die we nu hebben’ niet dat een hernieuwd onderzoek tot andere conclusies gaat leiden.
Toen het Gronings gas nog werd gebruikt, was de benzeenblootstelling bij ‘lekke’ gasfornuizen mogelijk zelfs duizendmaal te hoog, claimden de Amerikaanse onderzoekers aanvankelijk. Maar dat bleek een rekenfout, ontdekte de Volkskrant: de overschrijding was honderd keer lager. ‘Dat klopt’, bevestigt desgevraagd scheikundige Tamara Sparks (PSE), die de studie uitvoerde. Ze gaat de publicatie op dat punt laten aanpassen.
Hoog tijd dus voor een verbod op gasfornuizen? Dat gaat te ver, zeggen deskundigen, om een aantal redenen. Van den Berg: ‘Er is hier geen sprake van een acuut risico voor de volksgezondheid. Wel is het belangrijk om goed te ventileren en afzuiging te gebruiken.’ Ook TNO raadde naar aanleiding van zijn eerdere bevindingen al aan om krachtigere afzuigkappen te installeren. De nieuwe studie laat zien dat ventileren helpt: wanneer ramen minstens vier uur per dag open zouden staan, dan wordt de grenswaarde niet overschreden.
Een andere manier om het risico te verkleinen is om meer geurstof toe te voegen aan aardgas, schrijven Sparks en haar collega’s. Daardoor ruik je gaslekken al eerder. Nederland heeft de concentratie geurstof in 2016 al eens met een derde verhoogd.
Sowieso neemt koken op gas al gestaag af. Volgens Europees onderzoek in samenwerking met TNO had 60 procent van de Nederlanders in 2023 een gastoestel, maar deze maken steeds meer plaats voor elektrische versies. In 2021 was 85 procent van de nieuw verkochte kooktoestellen elektrisch, tegen slechts een derde vijftien jaar eerder.
Bij de nieuwe studie zelf zijn ook een aantal kanttekeningen te plaatsen. ‘Zulke berekeningen gaan ervan uit dat mensen 24 uur per dag in huis zijn met alle deuren en ramen dicht’, zegt Ad Ragas, hoogleraar humane en ecologische risicobeoordeling aan de Radboud Universiteit. ‘In de praktijk is dat natuurlijk veel minder.’ Ook het RIVM merkt dit op in zijn reactie. Ragas: ‘Al is het goed om dit nader te onderzoeken in professionele keukens.’
Daarnaast was het aantal metingen in Nederland beperkt (dertien) en de oorzaak van de lekkages onbekend. ‘Dat laatste hebben we niet onderzocht’, zegt scheikundige Sparks. In Nederland mag iedereen zelf een gasfornuis aansluiten, dus een ondeugdelijke installatie zou een rol kunnen spelen.
Bovendien maten Sparks en haar collega’s in een periode dat de benzeenconcentraties mogelijk extra hoog waren, rond eind januari 2024, merkt toxicoloog Paul Scheepers (Radboud Universiteit) op. ‘Het kan goed dat dit gas afkomstig was uit oude gasvoorraden, van vóór de grote toename van vloeibaar gas door de Oekraïne-oorlog.’ Bij de productie van dit lng wordt benzeen grotendeels verwijderd, om vorstschade te voorkomen.
Door alleen je gasfornuis weg te doen ben je er nog niet, benadrukt Scheepers. Dat bleek wel uit een studie die hij zelf ooit deed onder 101 Turkse kinderen die hij dag en nacht een benzeenmeter liet dragen. ‘De hoogste blootstelling zagen we bij kinderen wier ouders in de auto rookten als ze hen naar school brachten.’
Er zijn ook buitenshuis talloze andere bronnen van benzeen, zoals benzine en lekkende oude gasleidingen in de grond. Scheepers: ‘Vooral uitlaatgassen van brommers en scooters zijn problematisch.’ Door strengere regels is de benzeenconcentratie in de buitenlucht wel ongeveer drie keer zo laag als twintig jaar geleden. Scheepers: ‘Uiteindelijk komen we van benzeen af, als we stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant