Nederlandse artsen zoeken uit of postcovidpatiënten opknappen als de antistoffen die ze aanmaken tegen hun eigen lichaam uit hun bloed worden gefilterd. Het muizenonderzoek dat aan de basis ligt, ging de wereld al over.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over gezondheid.
Zes jaar is ze al ziek en eindelijk gebeurt er wat, zegt oud-ambulanceverpleegkundige Mariska Hoos. De corona-infectie die ze in april 2020 opliep, mondde uit in zulke ernstige en blijvende gezondheidsklachten dat ze haar werk moest opgeven, moest verhuizen en een scootmobiel nodig had. Al die jaren voelde ze zich machteloos.
Totdat ze begin dit jaar van artsen in het Amsterdam UMC te horen kreeg dat er in haar bloed auto-antistoffen waren gevonden, antistoffen die mogelijk haar eigen lichaam aanvallen. Ze kon meedoen aan wetenschappelijk onderzoek. Het ging om meer dan een pilletje slikken, vertelt ze door de telefoon. De onderzoekers willen weten of postcovidpatiënten opknappen als die antistoffen uit hun bloed worden gefilterd. ‘Voor het eerst krijg ik een behandeling die is gebaseerd op afwijkingen die bij mij zijn gevonden’, zegt ze.
Vorige maand werd ze in twee weken tijd zes keer een paar uur aan een filtermachine gekoppeld. Haar man bracht haar vanuit hun Brabantse woonplaats steeds naar een hotel, zodat ze de volgende morgen, in haar scootmobiel, naar het ziekenhuis kon. ‘Anders was het niet op te brengen.’
Of de behandeling werkt, weet ze nog niet. Of haar bloed echt is gefilterd, weet ze ook niet, ze kan ook in de placebogroep zitten. Maar één ding weet ze wel: ‘Als ik niets doe, wordt het niet beter dan nu.’
Het Amsterdamse onderzoek is de ultieme stap in de zoektocht naar een van de oorzaken van het postcovidsyndroom, een zoektocht die vijf jaar geleden in gang werd gezet door twee immunologen die elkaar nog kenden uit de collegebanken. Jeroen den Dunnen (Amsterdam UMC) en Niels Eijkelkamp (UMC Utrecht) vroegen zich af wat de rol was van de auto-antistoffen die bij postcovidpatiënten waren aangetroffen. Veroorzaakten die hun klachten of waren ze misschien gewoon het gevolg van de ziekte? Zo kwamen ze op het idee om de antistoffen van patiënten in te spuiten bij gezonde muizen. De muizen kregen gezondheidsklachten: ze werden gevoeliger voor pijn en werden minder actief.
Dinsdag is de Nederlandse muizenstudie gepubliceerd in vakblad Cell Reports Medicine. Internationale wetenschappers waren al op de hoogte van de resultaten omdat de onderzoekers twee jaar geleden een voorpublicatie op een preprintwebsite plaatsten. Die ging de wereld over. ‘We weten zo weinig over deze ziekte, dus toen wij met iets kwamen, trok dat de belangstelling’, verklaart Den Dunnen.
Drie buitenlandse onderzoeksteams deden hetzelfde onderzoek en kwamen met vergelijkbare bevindingen. Onder hen de groep van de Amerikaanse hoogleraar immunobiologie Akiko Iwasaki, een autoriteit op het gebied van postcovid. Den Dunnen en Eijkelkamp deden hun eigen onderzoek na twee jaar over: dezelfde patiënten, andere muizen, hetzelfde resultaat.
Ze weten inmiddels, na uitvoerig bloedonderzoek, dat er enkele tientallen auto-antistoffen zijn die alleen bij postcovidpatiënten voorkomen, vertellen ze via een videoverbinding. Ze doen daarmee nu ook onderzoek in kweekbakjes, met menselijke skeletspier- en zenuwcellen. ‘Als we die antistoffen toevoegen, zien we dat de cellen daar niet blij mee zijn’, zegt Den Dunnen. ‘Alles bij elkaar is duidelijk sprake van een robuust effect’, zegt Eijkelkamp.
Een op de vijf postcovidpatiënten maakt antistoffen aan tegen het eigen lichaam. Waarom dat gebeurt, is onduidelijk, zegt Eijkelkamp. ‘Een infectie kan weefselschade veroorzaken. Daardoor komt de binnenkant van de cellen aan het oppervlak te liggen, en zien immuuncellen opeens eiwitten die ze niet herkennen. Bij sommige patiënten kan het afweersysteem dan antistoffen aanmaken die, zoals het er nu op lijkt, ziekmakend zijn.’
Hun muizenonderzoek was pionieren, benadrukken ze, in een tijd waarin onduidelijk was wat voor klachten patiënten allemaal konden hebben. Dat de muizen gevoeliger werden voor pijn konden ze toen nog niet goed plaatsen. Inmiddels weten ze dat de helft van de postcovidpatiënten pijnklachten heeft – het gevolg, vermoedelijk, van zenuwschade.
De meetmethoden in het muizenonderzoek zijn inmiddels verbeterd, bij de dieren kan nu zelfs hersenmist worden vastgesteld. Ook het antistoffenonderzoek is verfijnd. Daarom gaat Den Dunnen de muizenproeven overdoen bij twee andere groepen patiënten die langdurige klachten hebben overgehouden aan een infectie: patiënten met post-Lyme en het Q-koortsvermoeidheidssyndroom. Voor kinderen loopt een apart onderzoek. Hun immuunsysteem is nog niet volgroeid, de vraag is of auto-antistoffen bij hen ook een rol spelen.
De komende tijd moet duidelijk worden wat de vondst bij de muis betekent voor de mens. In het Amsterdam UMC is arts-onderzoeker Brent Appelman met zijn team begonnen aan een onderzoek onder postcovidpatiënten met auto-antistoffen in hun bloed. Mariska Hoos is een van de deelnemers.
Als blijkt dat zij opknappen na het filteren van hun bloed, is er, voor een deel van de groep, mogelijk perspectief. De filterbehandeling zal in dat geval niet dé oplossing worden, benadrukt Appelman. Want filteren is ingrijpend, duur en heeft slechts een tijdelijk effect: de antistoffen komen snel weer terug. ‘Dan moeten we op zoek naar een elegantere behandeling.’
Den Dunnen benadrukt dat auto-antistoffen lang niet de enige oorzaak van de postcovidklachten hoeven te zijn. ‘Het kan zelfs nog zo zijn dat antistoffen onderdeel zijn van een keten van dingen die fout gaan in het lichaam.’ Appelman: ‘Het is een puzzel, zeg ik tegen mijn patiënten. De randjes zijn gelegd, nu de rest nog.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant