Zap Documentaires schuren soms ongemakkelijk dicht tegen ongemakkelijk of ongepast intiem aan. En in talentenjachten zoals ‘Project Dans’ heeft de hyperfocus op het persoonlijke verhaal een averechts effect.
Erik Scherder bij 'Van Roosmalen & Groenteman'
Vrouw in psychose doodt halfzus Anouk met 88 messteken en streamt haar daad live op Instagram. De maandagavond uitgezonden documentaire De Instagram-moord (BNNVARA) ging over oorzaken en gevolgen van deze huiveringwekkende gebeurtenis uit 2021. Moeder Shirley en haar twee overgebleven dochters, Roxanne en messensteker Bouchra proberen de onbegrijpelijke daad van de destijds begintwintiger Bouchra begrijpelijker te maken. Bouchra werd naderhand gediagnosticeerd met schizofrenie. We horen haar vertellen over alsmaar luider wordende stemmen in haar hoofd. Een stem die steeds dwingender werd zei dat zus Anouk haar wilde vermoorden. Hierop nam Bouchra uiteindelijk het heft in eigen hand.
Een hartverscheurende documentaire, niet in de laatste plaats omdat we de hoofdrolspelers voortdurend overmand zien worden door emoties. We zien veel emotionele taferelen vanuit de rechtszaal. We zien Bouchra’s gezicht, wanneer ze de officier tien jaar gevangenis hoort eisen: „Verdachte werd gestuurd door stemmen, maar ze heeft zelf de keuze gehad én gemaakt om naar die stemmen te luisteren.” We horen de vader van de gedode Anouk tegen Bouchra zeggen: „Anouk komt nooit meer terug. Dat is iets wat ik jou nóóit zal vergeven.”
Uiteindelijk wordt Bouchra ontoerekeningsvatbaar verklaard. Geen straf, wel behandeling. Als tv-kijker heb je weinig reden om te twijfelen aan dit oordeel van een rechter. Wel bleef ik achter met grote twijfels over de grens tussen privé en persoonlijk. Was dit nou een persoonlijke documentaire over schizofrenie? Of kwam de documentairemaker te dichtbij in het filmen van iemand die ontoerekeningsvatbaar is verklaard? Leerden we over schizofrenie, of zagen we toch vooral een privéaangelegenheid, een gebroken familie in diepe rouw?
Van de zappende tv-kijker wordt soms snel schakelen gevergd. Luttele momenten eerder had ik jonge mensen nog lustig zien dansen in danscompetitie Project Dans (NTR). Ik had de Belgische choreograaf Isabelle Beernaert tegen de deelnemers horen schreeuwen: „Ik wil geen slappe tomaten! Ik wil páprika!”
Zoals documentaires onder het mom van de blik op een persoonlijk/maatschappelijk verhaal soms schuren tegen ongemakkelijk of ongepast intiem, sorteert de hyperfocus op het persoonlijke in talentenjachten doorgaans volstrekt andere effecten. Het dusdanig nadrukkelijk aansturen op ‘het verhaal’ achter een lied/dans/schilderij/foto/taart, vaak iets met een overleden dierbare, aanzwellende pianomuziek, kom op, laat die tranen maar vloeien, heeft op mij meestal een averechtse werking.
In de vierde aflevering van Project Dans verloren de deelnemende dansers zich na dwingend gevraag van de danscoaches in raadselachtige metaforen. Wat voor vogel waren ze, vroegen twee coaches aan twee dansers tijdens een stroef verlopende repetitie. Roodborstje werd een apart antwoord gevonden en ook vlinder was hartstikke fout: „Denk je dat het in deze wedstrijd voldoende is om een vlinder te zijn?” Uiteindelijk besloot danser Jayden: adelaar. Verklaring: „Dat je die kracht vindt vanuit jezelf verbeteren en jezelf accepteren vooral, en van daaruit een soort vuur haalt dat alles laat zien, zo van: of jullie me nou leuk vinden of niet, dat maakt me niks uit.” Het leek me niet direct typisch adelaargedrag, maar misschien moest ik voortaan gewoon beter kijken.
Het contragewicht van dit soort tv-programma’s is de zichzelf nadrukkelijk onserieus nemende talkshow Van Roosmalen & Groenteman. Het is soms ongemakkelijk of flauw wanneer tafelgasten slecht door lijken te hebben dat ook zij weinig serieus worden genomen. Gisteren zei de te gast zijnde hersenwetenschapper Erik Scherder op een gegeven ogenblik tegen Van Roosmalen: „Ik heb het idee dat jíj het echt meent, en Gijs het helemaal niet meent.” Ik geloof dat hij maar half gelijk had. Erg grappig is het programma soms ook, bijvoorbeeld toen Groenteman na wat gebabbel over toerisme op Antarctica het onderwerp abrupt afbrak en uit het niets aan Scherder vroeg: „Wat voor jeugd had u eigenlijk, meneer Scherder?”
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s