is bestuurskundige en filosoof.
Vorig jaar vroeg ik mijn lezers hoe ze over de Europese beschaving dachten. Dat leidde tot meer dan honderdtwintig reacties met als algemene conclusie: we zijn aan onze beschaving gehecht, maar beseffen dat groot onderhoud noodzakelijk is. Wat denk ik zelf eigenlijk? Beschaving gaat in mijn ogen niet over lieden die een verfijnde smaak hebben, of vaak een museum bezoeken. Het gaat om de alledaagse vraag of een gemeenschap haar meest basale waarden ernstig neemt.
Preciezer gezegd: de vraag of markt, macht en moraal elkaar al dan niet versterken. Een beschaafde samenleving telt vermogende burgers die zich ook bekommeren om minder fortuinlijke medeburgers. Ze kent een overheid die militair en geopolitiek haar mannetje staat, maar zich evengoed op menselijke waardigheid richt. Ze koestert morele motieven maar vertaalt die in beleid op politiek en economisch gebied. Hoe is het in dezen met Europa gesteld?
Economisch bezien is ons continent beslist een succes. Met een interne markt die 450 miljoen welvarende consumenten bedient, die talloze innovatieve bedrijven omvat en waar de rechten van burgers op een behoorlijke wijze worden beschermd, groeide Europa uit tot een speler van wereldformaat die de concurrentie met andere spelers zeker aan kan. Zelfs zozeer dat de VS het niet zouden betreuren als de Europese Unie minder sterk werd.
Machtspolitiek staat de vlag er heel anders voor, zoals we lezen in een uitstekend rapport dat recentelijk uitgebracht is. Markt en macht analyseert de grote kwetsbaarheid waarmee Europa vanaf 2008 geconfronteerd werd. Om te komen tot strategische autonomie moet het eigen capaciteiten gaan bouwen, vooral waar het gaat om militaire productie, kritieke materialen en informatietechnologie. Er hoort ook een nieuw type besluitvorming bij zoals kopgroepen en betere samenwerking met externe partners zoals Japan of Zuid-Korea. Er moet niet langer in termen van marktdynamiek maar van machtsvorming worden gedacht.
Intussen blijft het op moreel vlak beangstigend stil. Het klopt dat er nobele beginselen op papier zijn gezet, maar veel verder komen we niet. In de praktijk is het Europese project vooral gericht op het bevorderen van vrede of welvaart en wordt onvoldoende aandacht aan onze basale waarden besteed. Ook het zonet genoemde rapport gaat volledig aan de morele dimensie voorbij. Die aanpak is gedoemd te mislukken en wel om drie redenen.
Ten eerste zien we – juist dezer dagen – dat machtspolitiek zonder morele waarden in het recht van de sterkste ontaardt. Elke duurzame vorm van macht vraagt om een breder verhaal waardoor hij betekenis krijgt. Dat gold in de 19de eeuw, toen Europese staten hun nationale waarden, identiteit en geschiedenis cultiveerden, en het geldt de komende decennia voor ons continent als geheel. Zonder morele ambitie stelt beschaving niets voor.
Ten tweede moeten er, juist bij waarden, prioriteiten worden gesteld. Zo willen de meeste Nederlanders dat mensen gelijke kansen krijgen (92 procent) maar ze zijn eveneens uit op hun eigen plezier (63 procent). Ze zijn aan individuele vrijheid gehecht (80 procent), maar willen eveneens in een veilige omgeving wonen (50 procent). Ook op dit gebied geldt: niet alles kan voor iedereen in dezelfde ruimte en tijd. Beschaving betekent dat men verschil tussen hoofd- en bijzaken maakt.
Ten derde moeten er – juist in welvarende landen – bepaalde offers worden gebracht. Wie een serieuze defensiemacht wil, kan grote vermogens niet blijvend ontzien. Wie echt iets wil doen voor het milieu zal minder vaak over de wereld heen en weer moeten vliegen. Wellicht zijn we in Nederland zo verknocht aan ons genot en gemak dat dit weinig kans maakt. Maar het idee dat je beschaving kunt hebben zonder offers te brengen, lijkt me een illusie te zijn.
Soms wordt de uitdaging verrassend concreet. Vorige week maakte Jumbo bekend dat ze vlees weer in de aanbieding doen. Het streven om de vleesconsumptie terug te brengen was niet gelukt. Het publiek had geen zin in een hogere prijs, andere supermarkten deden niet mee en de overheid stond aan de kant. Zo blijkt dat een samenleving die haar meest basale waarden wil realiseren voor drie uitdagingen staat. De economische is: kunnen we het? De morele is: willen we het? De politieke is: hoe organiseren we het? Beschaving betekent dat je drie keer ja zegt.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns