Groenland Klimaatverandering heeft het arctische eiland kwetsbaar gemaakt, waardoor het meer bescherming nodig heeft. Maar diezelfde bescherming versterkt de klimaatverandering.
Hoe gaat het eigenlijk met Groenland, sinds Donald Trump begin dit jaar zijn begerige oog op het arctische eiland liet vallen? De Amerikaanse president moest en zou het „hebben” omdat volgens hem de veiligheid van de Verenigde Staten in het geding was. China en Rusland hielden zich steeds nadrukkelijker in de regio op, vond Trump. Alleen met behulp van Groenland zouden de VS zich beide grootmachten van het lijf kunnen houden.
Gelukkig voor de Groenlanders werd Trumps aandacht daarna afgeleid door Iran, waartegen hij samen met Israël een oorlog is begonnen. Toch lijkt de Amerikaanse regering niet van plan haar belangstelling voor Groenland op te geven. Dat bleek half februari nog, toen Trump op zijn eigen platform Truth Social aankondigde dat hij een „geweldige ziekenhuisboot” naar Groenland ging sturen „om te zorgen voor de vele mensen die ziek zijn en voor wie niet wordt gezorgd”. Op 21 februari meldde de president bij een foto van de USNS Mercy: ‘It’s on the way!’
Dat laatste klopte niet. Volgens de website gCaptain.com voer het schip op dat moment zuidwaarts in de richting van het Panamakanaal. Het maakt weinig uit, want de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen liet meteen weten dat het schip niet welkom is. „We hebben een prima en gratis gezondheidszorgsysteem”, zei hij. De Deense minister van Defensie Troels Lund Poulsen verzuchtte tegen persbureau AFP: „Trump twittert tegenwoordig voortdurend over Groenland. Dit behoort ongetwijfeld tot het nieuwe normaal van de internationale politiek.”
Daar kon hij wel eens gelijk in hebben. Door klimaatverandering wordt Groenland steeds aantrekkelijker. Nog geen decennium geleden was het eiland in alle rust en stapsgewijs op weg naar onafhankelijkheid van Denemarken. Maar nu de opwarming van de aarde de zeeroutes rondom het eiland een deel van het jaar toegankelijk maakt en de bodemschatten bereikbaar worden, is het met die rust gedaan. In een analyse noemde het Arctic Institute klimaatverandering voor Groenland zowel een ‘threatmultiplier’ als een ‘opportunity enabler’ – een bedreiging en een kans.
Volgens Hilde Woker, universitair docent in Leiden en expert in het zeerecht, heeft alle buitenlandse bemoeienis het onafhankelijkheidsproces in Groenland ernstig verstoord. Klimaatverandering dwingt de Groenlanders om in rap tempo grote besluiten te nemen over hun toekomst. Met wie willen ze samenwerken? Welke positie kiezen ze in het geopolitieke krachtenveld? Hoe kunnen ze hun waarden, hun cultuur behouden?
Daarover beslissen is lastig voor een volk dat, net als veel andere inheemse volken, op een heel andere manier leeft en denkt dan men in de westerse wereld gewend is, legt Woker uit in een videogesprek. Zich bewust van het risico op generalisatie voegt ze eraan toe: „De Inuit hebben een andere kijk op bezit, op cultuur, op natuur. In Groenland mag je als individu het land gebruiken, maar het blijft eigendom van ‘de staat’ – ook dat is overigens een westerse term die niet past bij de traditionele cultuur van de Inuit.”
Toch is Woker ook positief over de huidige situatie, zij het heel voorzichtig. Dankzij Trump heeft Europa eindelijk belangstelling gekregen voor Groenland. Dat kan de eilanders bescherming bieden. „Het liefst willen de Groenlanders onafhankelijk worden. Maar als ze moeten kiezen tussen de VS en Denemarken, dan maar Denemarken, dan maar de EU, dan maar de NAVO-bescherming die daarbij hoort.”
Dat merkte Woker toen ze voor een conferentie in Groenland was in oktober – dus nog voor Trumps dreigement. De relatie met Denemarken is ingewikkeld, maar het wordt er niet beter op als ze de oude kolonisator inruilen voor een nieuwe. „There is no such thing as a better colonizer”, vatte de vertegenwoordiger van de Inuit Circumpolar Council, die namens de Inuit in de Arctische Raad zit, de stemming samen.
Wie de Groenlanders ook te hulp schiet, het militaire machtsvertoon berokkent het noordpoolgebied hoe dan ook grote schade. Nu Europa via de NAVO-operatie Arctic Sentry, Arctische Schildwacht, probeert „veiligheid, stabiliteit en samenwerking in de regio te waarborgen”, is het de natuur die de prijs betaalt. Het is een pijnlijke paradox: klimaatverandering heeft Groenland kwetsbaar gemaakt, waardoor bescherming nodig is. Maar diezelfde militaire bescherming versterkt nu de verandering van het klimaat – in een gebied dat toch al vier keer sneller opwarmt dan het mondiale gemiddelde.
Voor Arctic Sentry worden duizenden NAVO-militairen ingezet. Tientallen schepen en vliegtuigen gaan het gebied in de gaten houden. De ecologische voetafdruk van de operatie is enorm. Een F-35-straaljager verbruikt zo’n 7.000 liter brandstof per vlieguur. Bij het verbranden van een liter kerosine komt ongeveer 2,5 kilo CO2 vrij. Dus kost één vlieguur 17,5 ton CO2. Een fregat verbruikt minder brandstof, ongeveer 1.500 liter per uur. Maar een vliegdekschip verstookt maar liefst 10.000 liter brandstof per uur. Volgens een voorzichtige schatting veroorzaakt de operatie per kwartaal meer dan 200.000 ton CO2-uitstoot.
Scheepsbrandstof levert bovendien in het noordpoolgebied een extra probleem op. Bij de verbranding komt veel roet (black carbon) vrij. De roetdeeltjes dragen (kortstondig) bij aan de opwarming zolang ze in de atmosfeer zweven, maar richten veel meer klimaatschade aan als ze eenmaal zijn neergeslagen op het ijs. Dat wordt donkerder, neemt daardoor meer warmte op en gaat vervolgens sneller smelten. Een dunnere ijslaag wordt nog donkerder en gaat dus nog weer sneller smelten. In de directe nabijheid van militaire operatiegebieden kan de lokale ijssmelt met 15 tot 20 procent toenemen.
De militaire aanwezigheid zorgt in het noordpoolgebied ook nog eens voor veel lawaai. Vooral de actieve sonar die onder water wordt gebruikt voor onderzeebootbestrijding is schadelijk. De communicatie en navigatie van kwetsbare zeezoogdieren zoals de narwal en de Groenlandse walvis worden er ernstig door verstoord.
Of de NAVO-missie uiteindelijk iets kan uitrichten tegen Chinese en Russische aanwezigheid in de regio is de vraag. „Schepen hebben recht op doorvaart volgens het internationaal zeerecht”, aldus Woker. In principe geldt dat onder bepaalde voorwaarden zelfs voor militaire schepen. „Trump beweert dat hij Groenland nodig heeft voor de veiligheid van de VS”, zegt ze. „Maar hij heeft al sinds de Tweede Wereldoorlog vergaande toestemming om militaire bases op Groenland te gebruiken. In de afgelopen decennia hebben de VS daarin steeds minder geïnvesteerd. Alles wijst erop dat het hem vooral om de grondstoffen te doen is.”
De laatste ontwikkelingen rond klimaat, natuur en duurzaamheid