De aanvallen van Israël en de Verenigde Staten op Iran hebben onomkeerbare gevolgen voor het Midden-Oosten en de wereld. Toch lukt het Europese landen maar niet om met een eensgezinde reactie te komen, terwijl de gevolgen ook daar merkbaar zullen zijn.
De Israëlisch-Amerikaanse aanvalsgolf op Iran was niet bepaald onverwachts. Al weken dreigde president Donald Trump met militaire actie in de regio. Die dreigementen zette hij kracht bij met de opbouw van flink wat militaire aanwezigheid rond Iran.
Toch leek Europa totaal overrompeld te worden door de aanvallen, die al snel leidden tot een escalerende geweldsspiraal in het hele Midden-Oosten. Dat werd al pijnlijk duidelijk in de manier waarop Europese landen een antwoord op de ontwikkelingen in het Midden-Oosten probeerden te formuleren.
Zondagavond lukte het de buitenlandministers na een urenlange spoedvergadering van de EU-landen met pijn en moeite een verklaring op te stellen waarin ze zich allemaal konden vinden. De strekking: het internationale recht moet gerespecteerd worden.
Maar zelfs dat specifieke punt was niet onomstreden, meldde POLITICO. Het respecteren van internationale recht zou ook gelezen kunnen worden als kritiek op de VS en Israël - iets waar sommige landen zich niet aan durfden te wagen.
Voor Spanje ging de uiteindelijke verklaring juist weer niet ver genoeg. In een eigen verklaring veroordeelde premier Pedro Sánchez de aanvallen van de Amerikanen en Israëliërs, die volgens hem bijdragen aan een "steeds onzekerdere en vijandigere internationale orde".
De Duitse bondskanselier Friedrich Merz vond dit dan weer niet het moment om "onze bondgenoten de les te lezen". Kort na de Europese verklaring kwam hij samen met de Fransen en de Britten met een eigen verklaring: Iran moet stoppen met de "roekeloze" vergeldingsaanvallen.
Ook binnen de EU zelf leken de neuzen niet dezelfde kant op te staan. EU-kopstukken Ursula von der Leyen en António Costa kwamen met hun gezamenlijke EU-verklaring, waarin ze hun zorgen over de situatie in Iran uitten. Buitenlandchef Kaja Kallas sneed ze de pas af door vlak ervoor met haar eigen verklaring te komen, waarin ze aangaf in contact te staan met Israëlische en Arabische autoriteiten in de regio.
Het voorval duidt op langer lopende frictie tussen Kallas en Von der Leyen, die beiden het buitenlanddossier van de EU willen claimen, wisten ingewijden aan POLITICO te melden. De twee hadden het hele weekend geen contact met elkaar.
De spanningen tussen beide toppolitici duidt op een structureler probleem van de EU. Jaren geleden stelde een Amerikaanse oud-topdiplomaat al de vraag: "Wie moet ik bellen om Europa aan de lijn te krijgen?" De oorlog in Iran maakt pijnlijk duidelijk dat die vraag nog altijd onbeantwoord blijft.
Dat het Europese landen en politici maar niet lukt om met één mond te spreken, onderstreept een fundamenteel probleem van Europa in een steeds onzekerder wordende wereld. Terwijl internationale verhoudingen in rap tempo verschuiven en de relatie met de Amerikanen wankelt, loopt Europa constant achter de feiten aan.
De escalatie in het Midden-Oosten is vanuit Europa bezien een ingewikkelde kwestie. De dood van de beruchte, moordlustige ayatollah Ali Khamenei is op zichzelf iets wat in veel Europese hoofdsteden zal worden verwelkomd. Maar de onzekerheid waarmee zijn dood gepaard gaat, heeft ook negatieve gevolgen.
Nu al schieten de olie- en gasprijzen door het dak als gevolg van het opgelaaide geweld in het Midden-Oosten. En dinsdag waarschuwde de EU-organisatie voor vluchtelingen (EUAA) voor het risico van "ongekende" vluchtelingenstromen door de oorlog. Iran is niet alleen een land met veel inwoners, het vangt ook veel vluchtelingen uit andere landen op, onderstreept EUAA in een rapport.
En dan is er ook nog de dreiging dat de EU het conflict wordt ingezogen. Maandag werd een Britse militaire basis op EU-lidstaat Cyprus geraakt door drones, vermoedelijk uit Libanon. Dat gebeurde kort nadat premier Keir Starmer had bekendgemaakt dat het VK de Amerikanen toestemming had gegeven om gebruik te maken van Britse bases voor de aanvallen op Iran.
De EU zou kunnen beargumenteren dat het is aangevallen, waarmee een zogeheten Artikel 42.7-procedure kan worden gestart. Dat is de Europese variant van Artikel 5 van de NAVO: een aanval op één wordt uitgelegd als een aanval op allen.
Vooralsnog kiest Cyprus er niet voor om die route te bewandelen. Maar met de snelheid waarmee het geweld zich in het Midden-Oosten verspreidt, is het niet ondenkbaar dat Europese landen voor de keuze komen te staan of ze zich met het conflict gaan bemoeien.
Dat lijken Europese leiders zich daags na de start van het conflict ook te realiseren. Na de droneaanval op Cyprus besloot Starmer antidronehelikopters en torpedobootjager HMS Dragon naar het eiland te sturen.
De Franse president Emmanuel Macron kondigde dinsdagavond in een toespraak aan het enige Franse vliegdekschip de Middellandse Zee op te sturen. Eerder kondigde Macron al aan het nucleaire arsenaal uit te breiden en de nucleaire afschrikking uit te breiden naar Europese bondgenoten. Europa komt dus wel in beweging, zij het vooralsnog vooral op nationaal niveau.
Toch moet het Brussel zorgen baren dat Europa in de ogen van Trump volstrekt irrelevant is geworden. De ongemakkelijke waarheid is dat Europa aan de zijlijn moet toekijken hoe de Amerikanen hun eigen plan trekken op het wereldtoneel.
Source: Nu.nl algemeen