Leo Tolstoj Uit straatboekenkastjes in heel Nederland haalt Arjen Fortuin steeds een boek, bespreekt het en geeft het door. Deze week levert een woonerf in Lelystad een klassieke femicideroman.
De minibieb in Lelystad
Hier in Lelystad wordt lekker gelezen. Je moet door een doolhof van woonerven met botennamen en nummeringen als staartdelingen, maar dan sta je plots voor een schatkast: met een reeks vertaalde Zola-pockets, Simone de Beauvoir, een vroege roman van Jan van Mersbergen. En een mooi uitgegeven paperback (Amstel Klassiek, uit 1982) van De Kreutzersonate van Tolstoj, en dan ook nog vertaald door de geweldige Marko Fondse.
Het verhaal begint in een trein, waar de verteller al meer dan een etmaal in zit – het Rusland van Tolstoj was een groot land – en wat losse observaties deelt over zijn reisgenoten. Die hebben geen smartphone en spreken dus met elkaar: over mannen, vrouwen, gelijkheid en het recht op echtscheiding. Voor ik verder ga: het is de gewoonte om in deze rubriek de boeken onaangetast van kast tot lezer te brengen, maar dat is niet gelukt. Een van de poezen, bij vlagen een boekenliefhebber, zette resoluut haar tanden in Tolstoj, waardoor de pagina’s 5 tot en met 10 nu een klein perforatiegaatje hebben.
Dat De Kreutzersonate uitgerekend een vrouwtjesdier daartoe verleidde is wellicht geen toeval. Hoewel veel van de inzichten van Tolstojs personages over man, vrouw en huwelijk stellig modern zijn voor 1890, staan ze vrij ver af van de hedendaagse inzichten over gelijkwaardigheid. Het verhaal loopt dan ook slecht af. Aan het begin van de tweede treinnacht verklaart een tot dan toe zwijgzame man plompverloren dat hij zijn vrouw heeft vermoord. Waarna een monoloog begint die de rest van de rit – en de novelle – in beslag zal nemen.
Zijn gedachten over man en vrouw lezen nu als een soort Adolescence voor volwassenen, waarin de vrouw (behaagziek, manipulatief) met haar lichaam macht over de man uitoefent: „Hij wil het lichaam hebben en daarmee uit. Daarom ziet hij alle ploertigheden door de vingers, maar een vormeloos, smakeloos en lelijk toilet zal hij iemand níet vergeven.” De moordenaar gaat voort in woedende uitvallen tegen doktoren die zich overal mee bemoeien en bekent dat hij zelf lang leefde als een losbol, tot hij zich liet vangen in het huwelijkssysteem.
Dat huwelijk was al niet zo best, maar toen er kinderen waren, ging het van kwaad tot erger. Want met nakomelingen in je leven kun je niet eens meer rustig ruziemaken: „Soms gebeurde het, dat wij net aan het betijen waren van een jaloerse scène of een gewone echtelijke ruzie, zodat we een beetje op ons verhaal konden komen, wat gaan zitten lezen of peinzen; maar je was nog niet ergens mee bezig, of opeens kreeg je te horen, dat Vasja moest overgeven, dat Masja bloedige ontlasting had, of dat Androesja huiduitslag had en zo maar door.” Vegeleken bij Tolstoj is Willem Elsschot een relatietherapeut.
Het einde wordt ingeluid door een ruzie over de vraag of een bepaalde hond bij een wedstrijd een medaille dan wel een eervolle vermelding had gewonnen. Daarop volgt de entree van een muzikaal begaafde gladjakker uit Parijs (die met de echtgenote Beethovens ophitsende Kreutzersonate speelt en daarna nog een „gevalletje” dat „op het obscene af sensueel” was), verzengende jaloezie en uiteindelijk het mes en het berouw. Heerlijke treinreis.
Wilt u het besproken exemplaar van De Kreutzersonate hebben? Mail naar boekuitdekast@nrc.nl; het boek wordt onder inzenders verloot, de winnaar krijgt bericht.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews