Complottheorieën De Epstein-files zijn onthullend, maar verhullen tegelijkertijd ook iets, stelt Eva Peek. Ze stellen ons in staat kindermisbruik en misogynie als iets exotisch te zien, in plaats van iets dat overal om ons heen is.
Foto van voormalig prins Andrew Mountbatten-Windsor, opgehangen door een actiegroep in het Louvre.
Als je geboren wordt is de wereld chaos. Onbegrijpelijke, lawaaiige wanorde. En om daar orde in te scheppen luister je naar sprookjes, van goede en slechte mensen in een overzichtelijk universum. Die sprookjes zijn eng, maar helder. Een gemene koningin heeft een kwaadaardig plan om een mooi jong meisje te doden uit jaloezie op haar jeugd. Een boze heks wil een zestienjarige prinses in toverslaap brengen. De wereld in sprookjes is een strijd tussen goede en kwade krachten.
Eva Peek is journalist en schrijver, onder meer van De dood ruikt naar suikerspin.
Naarmate je opgroeit leer je te leven met de chaos. Er is geen geheim plan van een boze heks. De wereld wordt vooral bevolkt door de middelmatigen. Ja, er wordt soms een plan gemaakt, en soms is dat kwaadaardig, maar nog vaker wordt de geschiedenis voortgedreven door incompetentie, plat egocentrisme en lullige misverstanden. Volwassen worden is de onttovering van de wereld accepteren.
En toen kwamen de Epstein-files.
A thinking man’s QAnon: zo werd het Epstein-dossier weleens genoemd. QAnon-aanhangers geloofden – in zijn meest versimpelde vorm – dat Donald Trump in het geheim voor het leger werkte om de pedofiele deepstate te verslaan die de hele wereld regeert. Het borduurde voort op Pizzagate, dat ook geloofde in een elitaire pedofielenring, die onder leiding van Hillary Clinton opereerde vanuit de kelder van een pizzeria in Washington D.C.. Maar het kerngeloof van QAnon, en de eerdere Pizzagate-saga, was niet alleen dat de elite pedofiel was. QAnon en Pizzagate geloofden in een satanistische cult die grossierde in bloedrituelen om de eeuwige jeugd te bereiken. Wie opmerkt, ‘alleen de pizzatent klopte niet’, mist iets fundamenteels aan dit soort complotdenken. Want wat we zien in de Epstein-mails is geen spoor van satanisme, maar iets veel sinisterders.
Er is iets diep verontrustends aan een netwerk van machtige mannen die zo schaamteloos twee gezichten blijken te hebben. Zo veel mannen die naar buiten toe vrouwenrechten predikten met een uitgestreken smoel, zoals Bill Gates, wiens liefdadigheidsfoundation vrouwenemancipatie als kerndoel heeft, bleken prima op hun gemak in de harem van Jeffrey Epstein. Alleen is de vraag of we niet te veel betoverd worden door de geheimzinnigheid van dit alles, door het feit dat we toegang krijgen tot geheime dossiers en privéberichten, om te zien dat onze hele maatschappij die januskop heeft.
Neem dat seksisme. Epstein en de mensen die hij om zich heen verzamelde zien vrouwen als object. Virginia Giuffre schrijft in haar boek dat Epstein „graag tegen vrienden zei dat vrouwen slechts ‘een levensondersteunend systeem voor een vagina’ waren.” Uit de nu vrijgegeven documenten blijkt dat Epstein vrouwen liet scouten, in Oost-Europa veelal, die hij van alles beloofde – toegang tot zijn rijke netwerk, het betalen van collegegeld, modellenwerk – in ruil voor seks. In de documenten vinden we verontwaardigde mails van vrouwen die boos zijn dat hij ze niet heeft gegeven wat ze dachten dat ze zouden krijgen.
Maar is dat voorbehouden aan de elite? Drie stappen verwijderd van de NRC-redactie, op de Wallen, vind je daar helemaal geen enkele gescoute vrouw uit Oost-Europa die iets anders werd beloofd dan ze kregen?
En opmerkingen als die van Noam Chomsky, die nu overal vol verontwaardiging gedeeld wordt, dat hij zich zo ergert aan „de vreselijke hysterie die er is ontstaan rond het misbruiken van vrouwen”. Hebben we dat soort argumenten rondom de MeToo-discussie niet uit den treure gehoord? Zegt hij daar niet wat velen denken?
Complotdenken à la QAnon en Pizzagate is een weigering om de banaliteit van de wereld te accepteren. De aanhangers tuigen een ingewikkeld systeem op van satanaanbidders of reptielen, die het meest excentriek denkbare, onmenselijk rituele cultgedrag vertonen. Ze maken het kwaad in de wereld onmenselijk. Maar er is haast niets banaler dan het behandelen van vrouwen als objecten. Dat gebeurt overal, in appgroepen van sportclubs, op straathoeken, tot in het Witte Huis aan toe. De onthullingen van de Epstein-files geven ons geen hertovering van de wereld. Het is dezelfde banale wereld, maar dan met rijke beroemde mensen.
We houden van ontmaskering. We houden van het ontdekken van het geheime plan, om mensen te betrappen op huichelarij, om te ontdekken wat ze stiekem doen als ze zich onbespied wanen. Soms houden we daar zo erg van dat we minder oog hebben voor wat zich onder onze neus afspeelt.
The Guardian kwam met een ontnuchterende analyse. De Epstein-files, schreef Amelia Gentleman, zijn ‘het patriarchaat in actie.’ Vrouwen bestaan er enkel in de marge van mannenlevens om hun agenda te managen, en seks te leveren.
En als dit klopt, als Epsteins documenten het patriarchaat in actie tonen, is het wel opvallend dat het QAnon-Pizzagate universum precies op dat vlak miskleunt. In dat universum staat namelijk steeds een kwaadaardige vrouw centraal. De archetypische figuur van de jaloerse heks: Hillary Clinton, die kinderen zou villen en hun bloed zou drinken in een pervers seksritueel met haar assistente Huma Abedin. Of in de kelder van een pizzeria de pedoring zou runnen, de details verschillen. Maar juist Hillary komt, anders dan haar man Bill, niet op een noemenswaardige manier voor in de Epstein-files.
Nu het patriarchaat ‘onthuld’ wordt in de context van geld en roem en geheimzinnigheid, helpt dat sommigen misschien om er verontwaardigd over te raken. Want als dit soort seksisme niet is ontsloten in een geheim overheidsdocument, maar zich voor onze ogen afspeelt, valt het wel mee hoe vernietigend de gevolgen zijn. Wie namelijk wel veel in de documenten voorkomt is Donald Trump. Hij heeft geluk dat hij geen e-mail gebruikt, hoor je nu zeggen, anders was er vast nog veel meer van hem gevonden. Maar wat zou dat uitmaken? Welke vragen hebben we nog over hem? We weten al dat Epstein jarenlang zijn wingman was. Hij staat al op tape te verkondigen dat hij vrouwen ongevraagd in hun kruis grijpt. Hij is al in een rechtszaal schuldig bevonden aan seksueel misbruik. Wat zouden we nog over Trump kunnen vinden dat hem deert?
Dan is er nog het kindermisbruik. Dáár hadden de complotdenkers toch zeker wel een punt, en is dat niet het hart van dit schandaal? Ja, we zijn geïnteresseerd in het Epstein-verhaal omdat we willen weten wat de elite achter gesloten deuren doet. Maar het enige aan dit al wat het echt radioactief maakt, is het kindermisbruik. Velen die in verlegenheid zijn gebracht door hun contact met Epstein, hebben voor zover we nu nog weten niets illegaals gedaan. Voor die groep is het schandaal vooral dat ze zo graag vrienden waren met een man die was veroordeeld voor het aanzetten tot prostitutie van minderjarigen.
Een beschuldiging van kindermisbruik is wellicht het enige dat Trump nog werkelijk zou kunnen schaden. Hij heeft alle seksschandalen politiek overleefd, maar als hij beschuldigd zou worden van seks met minderjarigen, dat zou misschien nog wat nieuwe wenkbrauwen kunnen doen fronsen.
Kindermisbruik is bij uitstek een onderwerp van complottheorieën, omdat het zo tot de verbeelding spreekt als een ultiem kwaad. Maar net als de objectivering van vrouwen, is de seksualisering van tienermeisjes niet exotisch.
Het is een alledaags gegeven dat onze maatschappij tieners seksualiseert. En ik bedoel niet eens alleen dat barely legal de populairste pornocategorie is. Ik bedoel ook dat Keira Knightley 17 was toen ze speelde in de geliefde familiekerstfilm Love Actually, waar haar geheime aanbidder verlekkerde close-ups van haar maakte op haar bruiloft. Of dat we het vies vinden als vrouwen hun lichaam niet gladscheren als dat van een negenjarige. Of dat Sneeuwwitje, uit het sprookje, de mooiste vrouw van het land zou zijn, en in de Disneyfilm een kind van pak ‘m beet twaalf is. Ik type dit stuk op een oude laptop met sinds 2010 dezelfde bureaubladachtergrond: Hylas and the Nymphs van John William Waterhouse. De jonge Hylas wordt het water in getrokken door een groepje verraderlijk onschuldig uitziende naakte nimfenmeisjes. Zijn die allemaal achttien jaar en ouder? Lijkt me sterk.
Onze heftige, luide afkeer van de seksuele voorkeur van Epstein voor tieners, is deels een bezwering van ons slechte geweten. Dat betekent niet dat de afkeer onterecht is, maar het verhult ook iets. We hebben een erotische obsessie met jeugd, dat vinden we ongemakkelijk voor onszelf. Door kindermisbruik het terrein te maken van bloed drinkende satanisten, of van de ultrarijken die met privéjets naar hun geheime eilandfeesten vliegen, kunnen we het van ons af schuiven. Misschien is QAnon en Pizzagate zo niet alleen een nachtmerrie-achtige koortsdroom, maar is zo’n betoverde complotwereld op die manier ook geruststellend.
Ik wil niet doen alsof de oproer over Epstein en zijn netwerk overtrokken is, of blasé en cynisch opmerken dat wat er gebeurde op het eiland van Epstein business as usual is. De Epstein-files onthullen een crimineel schandaal, het viel buiten elke orde, en dat blijkt ook uit het feit dat er, naast al die meelopers, genoeg mensen waren die niets met Epstein te maken wilden hebben, omdat ze walgden van wat er zich rondom hem afspeelde. Maar het fetisjeren van jeugd, het erotiseren van tieners, dat is net als het objectiveren van vrouwen alledaags, terwijl complotdenkers a la QAnon van die structurele banaliteit voor het gemak een kosmisch drama maken.
Volgens de klassieke complotdenker is de wereldgeschiedenis als een voortdurend episch gevecht tussen de krachten van het Goede en het Kwade. Niets van zoiets magnifieks zie je terug in de sneue, platte e-mails die nu gepubliceerd worden. De wereld van de elite blijkt er een van rauw transactionalisme, en hij wordt daadwerkelijk bevolkt door een vreemd soort mensen. Maar die zijn niet bovenmenselijk slecht, of briljant, of gewiekst. De vrijgegeven documenten zitten vol mannen die niet weten hoe ze zelf vrouwen moeten benaderen, die ondanks al hun geld een saai leven leiden, en maar al te graag via hun foute vriend Jeffrey toegang krijgen tot feesten met knappe en gedweeë (want jonge) vrouwen. Anderen zijn laf, en zijn in ruil voor toegang tot macht, geld en roem bereid hun blik af te wenden van de rot die aan de oppervlakte ligt.
De wereld van de Epstein-klasse wordt kortom bevolkt door mensen met te veel geld of te veel macht. En macht corrumpeert. Geld corrumpeert. Die oude wijsheid is spectaculair op zijn eigen manier. Maar niet spectaculair zoals satanistische bloed-rituelen dat zijn.
Dus nee, in de kern hadden de QAnon en Pizzagatecomplotdenkers geen gelijk. Misschien vinden we de komende maanden of jaren bewijs voor een afpersingsplot, of een gecoördineerd plan van inlichtingendiensten. Maar vooralsnog vinden we vooral menselijke zwakheden, en als je daar in een ongebreideld kapitalistisch systeem genoeg geld, en het bijkomende gevoel van straffeloosheid over giet, krijg je de Epstein-files.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet