In een regeerperiode van bijna 37 jaar bouwde ayatollah Ali Khamenei Iran uit tot een krachtige anti-Amerikaanse macht. Onder hem breidde Iran zijn militaire invloed in het Midden-Oosten uit. Onrust in eigen land werd met ijzeren hand de kop ingedrukt.
Wanneer een golf van protesten zich in december door Iran verspreidt en de Amerikaanse president Donald Trump met ingrijpen dreigt, zweert de ayatollah dat het land zich niet "zou overgeven aan de vijand". De opmerking is typerend voor de fel antiwesterse Khamenei, die in 1989 aan de macht komt.
Khamenei lijkt dan een onwaarschijnlijke keuze voor de positie van ayatollah, vertellen experts aan persbureau Reuters. Hij mist de populariteit en kwalificaties van zijn voorganger Ruhollah Khomeini, de stichter van de Islamitische Republiek Iran. Khamenei wordt aanvankelijk gezien als zwak en besluiteloos. Hij begeeft zich dan al meerdere jaren dicht bij het centrum van de macht.
Khamenei wordt in april 1939 geboren in Mashhad, in het noordoosten van Iran. Op elfjarige leeftijd wordt hij geestelijke. Hij studeert in Irak en trekt eind jaren vijftig naar Qom, de religieuze hoofdstad van Iran. Daar wordt hij de leerling van de sjiitische ayatollah Khomeini. Hij is actief in het verzet tegen de monarchie en wordt meerdere keren opgepakt door de geheime dienst.
Tijdens de revolutie in 1979 is hij een van de sleutelfiguren en een vertrouweling van Khomeini, die de macht grijpt. Na de val van de sjah bekleedt Khamenei verschillende functies binnen de Islamitische Republiek, zoals onderminister van Defensie en leider van het vrijdaggebed in Teheran.
In 1981 overleeft hij een moordaanslag. Een explosief in een bandrecorder laat hem achter met een verlamde rechterarm en beschadigde stembanden. In hetzelfde jaar wordt hij president van Iran, met steun van Khomeini. Als zijn leermeester acht jaar later overlijdt, neemt Khamenei zijn rol over. Hij houdt vast aan de harde lijn van zijn voorganger.
Als opperste leider is Khamenei's woord wet. Hij voert bevel over de strijdkrachten en mag veel hoge functionarissen benoemen, zoals de hoofden van de rechterlijke macht, de veiligheidsdiensten en de staatsradio en -televisie. Hij benoemt zijn bondgenoten tot commandanten van de Revolutionaire Garde (IRGC). Ook staat hij aan het hoofd van de Setad, een organisatie die tientallen miljarden verdiende door beslag te leggen op huizen en grond.
Protesten in eigen land worden met ijzeren hand neergeslagen. In 2022 gaan demonstranten de straat op na de dood van Mahsa Amini. Zij overleed nadat ze was gearresteerd door de zedenpolitie. Khamenei wordt geconfronteerd met de grootste onrust sinds de revolutie. Hij geeft westerse vijanden de schuld en laat demonstranten ophangen. De boodschap aan Iraniërs is duidelijk.
Eind 2025 zijn er opnieuw massale protesten, in eerste instantie vanwege de economische situatie in het land, maar uiteindelijk voornamelijk vanuit onvrede over het Iraanse bestuur. Zeker zesduizend, maar volgens sommige schattingen mogelijk tienduizenden demonstranten komen daarbij om het leven door het harde optreden van het regime. Khamenei geeft opnieuw de schuld aan het Westen voor het aanjagen van de demonstraties.
Khamenei's haat voor het westen is groot. Net als Khomeini is hij vocaal in zijn kritiek op de Verenigde Staten, Israël, het Verenigd Koninkrijk en de rest van het westen. Hij noemt Israël "een kankergezwel dat weggesneden moest worden", de VS "de Grote Satan" en de Britten "de meest kwaadaardige van onze vijanden".
Om de invloed van voornamelijk de VS en Israël in het Midden-Oosten te bestrijden, geeft Khamenei in vier decennia miljarden uit aan bondgenoten in de regio. Het geld gaat naar sjiitische milities in Irak en Libanon, zoals Hezbollah. Ook stuurt hij duizenden soldaten naar Syrië om president Bashar Al Assad te steunen. Hamas en de Houthi's in Jemen behoren ook tot deze As van Verzet.
Maar in 2024 ziet de grootayatollah deze allianties uiteen vallen en de regionale invloed van Iran afnemen met de afzetting van Al Assad en de reeks nederlagen die Israël Hamas en Hezbollah toebrengt, zoals de moord op hun leiders. De schaduwoorlog die Israël en Iran al decennialang voeren, speelt zich dan inmiddels af in de openbaarheid met aanvallen over en weer in april 2024.
Het is slechts een voorbode van juni 2025, als Israël een verrassingsaanval uitvoert om Iraanse nucleaire en militaire doelen aan te vallen. De VS sluit zich aan bij het offensief tegen Iran, dat twaalf dagen duurt. Israël en de VS waarschuwen dat ze opnieuw zullen toeslaan als Iran doorgaat met zijn nucleaire en ballistische raketprogramma's.
Onderhandelingen over een eventueel nieuw akkoord vinden deze week nog plaats, maar volgens Amerikaanse functionarissen is Iran niet bereid om zijn vermogen tot uraniumverrijking op te geven. Iran beweert het nodig te hebben voor kernenergie, maar de VS blijft erbij dat het land in staat is een kernbom te ontwikkelen.
Zaterdagochtend voeren Israël en de VS luchtaanvallen uit op Iran. Ook het complex in Teheran waar Khamenei woont, wordt verwoest. De grootayatollah overlijdt op 86-jarige leeftijd.
Source: Nu.nl algemeen