Valutadominantie Nu Donald Trump het vertrouwen in de Amerikaanse dollar ondergraaft, ruikt China kansen. Xi Jinping zegt dat de Chinese renminbi een wereldwijde reservemunt moet worden. „Een politiek signaal”, zegt China-expert Bert Hofman.
King dollar, koning dollar, zal hij worden onttroond? En zo ja, door wie? Sinds de terugkeer van de grillige Donald Trump in het Witte Huis, nu ruim een jaar geleden, worden die vragen nogal eens gesteld in de financiële wereld. De dollar, dé reserve- en betaalmunt van de wereld, lijdt onder een vertrouwenscrisis.
De dollar verloor sinds Trumps aantreden flink aan waarde ten opzichte van meerdere andere valuta, zoals de euro (ruim 13 procent) het Britse pond (krap 10 procent), en de Chinese renminbi (zo’n 6 procent). Trumps ontwrichtende economische beleid – invoerheffingen, grote begrotingstekorten, aanvallen op de centrale bank – ondergraven de status van de dollar als veilige haven voor beleggers.
En dus dringt zich de vraag op naar de alternatieven voor de dollar als belangrijkste reservemunt, dat wil zeggen: de valuta waarin centrale banken wereldwijd de meeste reserves aanhouden, als buffer voor tijden van crisis. In de jaren dertig volgde de dollar het Britse pond op als belangrijkste reservemunt. Kunnen andere valuta nu de dollar opvolgen, of, iets bescheidener: een grotere rol krijgen? De Europese Centrale Bank zou graag een sterkere positie van de euro zien: dan kan Europa financieel autonomer van de VS worden.
Er is nog een land dat nu kansen ruikt: China.
Begin deze maand verscheen in het blad van de Chinese Communistische Partij Qiushi een artikel met citaten van de Chinese leider Xi Jinping. China, zegt Xi, moet een „sterke munt” verkrijgen, die „breed wordt gebruikt in de internationale handel”, ondersteund door een „krachtige centrale bank”. Zo moet de Chinese renminbi de „status van internationale reservemunt” krijgen, aldus Xi.
De huidige status van de dollar als belangrijkste reserve- en betaalmunt op de wereld, die nu onder druk komt, biedt de VS allerlei voordelen. Allereerst kunnen zij er goedkoop door lenen. Als belangrijke reservemunt geldt de dollar als veilige haven voor beleggers. Die zijn daarom bereid een lage risicovergoeding (de rente) te ontvangen op Amerikaanse staatsleningen. De rentes die de VS betalen op hun staatsschuld zijn relatief laag, ondanks de grote en groeiende omvang van die schuld. Daarnaast hebben Amerikaanse bedrijven baat bij de dominante positie van de dollar. Omdat de meeste internationale handel in dollars wordt afgerekend, hebben zij weinig last van wisselkoersfluctuaties. Bovendien is de dollar een machtsmiddel: de VS kunnen financiële sancties opleggen aan landen die dollartransacties doen (lees: aan de hele wereld). Die sancties zijn gevreesd.
De renminbi heeft de door Xi begeerde status van reservemunt nog maar heel beperkt. Ruim 56 procent van de valutareserves van centrale banken bestond in het tweede kwartaal van vorig jaar uit dollars, volgens het Internationaal Monetair Fonds. Op plek twee staat de euro (21 procent), gevolgd door de Japanse yen (5,6). Na het Britse pond (4,8) en de Canadese dollar (2,6) komt pas op plaats zes de renminbi (2,1). Het renminbi-aandeel is de afgelopen jaren niet gegroeid.
Beeld Getty Images/beeldbewerking NRC
Wel is de renminbi in opmars als betaalmiddel in de Chinese import en export. In 2012 betaalde China nog slechts 9 procent van zijn goederenhandel in renminbi. Anno 2024 was dat omhooggeschoten naar 28,5 procent, volgens data van de Europese Centrale Bank. Uit een rapport van de Bank voor Internationale Betalingen (BIS) bleek vorig jaar ook dat de renminbi in de internationale valutahandel (de omwisseling van de ene in de andere valuta) gewilder wordt. In 2013 werd de renminbi omgewisseld bij 2,2 procent van alle internationale valutatransacties, begin 2025 was dat 8,5 procent. Dat laat zien dat beleggers en bedrijven de renminbi vaker willen gebruiken.
Opvallend aan gepubliceerde citaten van Xi is dat ze al twee jaar oud zijn: hij deed zijn uitspraken in 2024, tijdens een besloten bijeenkomst. Maar nu pas worden ze naar buiten gebracht. Wat zegt dat?
Je kunt het zien als een „politiek signaal”, zegt Bert Hofman, hoogleraar aan het East Asia Institute van de Nationale Universiteit van Singapore, en eerder landendirecteur China bij de Wereldbank. „Een signaal in tijden waarin volop wordt gepraat over alternatieven voor de dollar”, aldus Hofman in een videogesprek.
Het signaal van de hoogste leider is volgens Hofman in de eerste plaats gericht aan de binnenlandse politiek: de internationalisering van de renminbi, waaraan in China al jaren wordt gewerkt, moet nu worden „versneld”. Tegelijk krijgen ook internationale beleggers een boodschap mee, zegt Hofman. „Wij zien dat jullie alternatieven voor de dollar zoeken, zegt China. Weet dat wij eraan werken om onze munt aantrekkelijker te maken.”
Het afgelopen jaar werd het thema ‘internationalisering van de renminbi’ al duidelijk vaker genoemd door de Chinese partijleiding, zo viel Hofman op. Het figureerde afgelopen oktober in de partijaanbevelingen voor het Vijfjarenplan 2026-2030. En in juni vorig jaar sprak de chef van de centrale bank, Pan Gongsheng, over een „multipolair internationaal monetair systeem”, waarin de renminbi een grote plek zou krijgen. Nu nog leunt de wereld „excessief” op de Amerikaanse dollar, zei Pan.
China ziet noodzaak de renminbi als internationale reservemunt te versterken sinds de financiële crisis van 2008, die haar oorsprong had in de VS. De crisis legde voor China de afhankelijkheid bloot van de dollar, waaraan acute tekorten ontstonden, legt Hofman uit. In reactie daarop opperde China bij G20-overleg in 2009 de creatie van een geheel nieuwe, internationale reservemunt van meerdere landen tegelijk, maar dit idee kreeg geen steun. China begon daarop de eigen renminbi te promoten. Een eerste mijlpaal was, in 2016, opname van de renminbi in het ‘mandje’ van belangrijke reservevaluta van het IMF, waarmee de Chinese munt internationale erkenning kreeg.
De laatste jaren is er een andere drijvende kracht bij gekomen: geopolitiek. China wil weerbaarder worden tegen Amerikaanse financiële sancties.
In Beijing gingen vier jaar geleden de alarmbellen af, toen de VS (samen met andere westerse landen) Rusland trof met financiële sancties in reactie op diens grootschalige aanval op Oekraïne. Russische banken werden afgesloten van het westerse bankcommunicatiesysteem Swift, Russische centrale banktegoeden in dollars (en euro’s) bevroren. Omdat Rusland zich hier al jaren op had voorbereid, kon het financieel overeind blijven. Moskou had bijvoorbeeld een eigen versie van het Swift-systeem opgetuigd. China zag in het Russische optreden „de waarde van voorbereiding”, staat in een analyse van Instituut Clingendael.
Sindsdien wordt in China vaker gepraat over meer ‘financiële autonomie’. Een steviger positie van de renminbi moet de basis daarvan worden. Hofman: „Financieel autonoom word je niet met de valuta van iemand anders.”
Om het gebruik van de renminbi internationaal te stimuleren, draaien de Chinezen al een tijdje aan meerdere knoppen tegelijk. Met handelspartners, zoals Argentinië en Brazilië, sluit China akkoorden om import en export te betalen in renminbi, in plaats van in dollars. De snel gegroeide Chinese handel met Rusland wordt ook goeddeels in renminbi afgerekend.
Om de renminbi wereldwijd beter beschikbaar te maken, heeft China het aantal plekken waar grote renminbitransacties kunnen worden afgewikkeld (clearing) fors uitgebreid, van één (in Hongkong) in 2003 naar meer dan dertig wereldwijd nu. Ook introduceerde China in 2015 het CIPS-systeem, waarmee banken onderling zaken kunnen doen in renminbi’s. Inmiddels zijn banken in zo’n tweehonderd landen eraan verbonden. Met CIPS wrikt China zich een beetje los van het westerse bankcommunicatiesysteem en van het Amerikaanse CHIPS-transactiesysteem, hoewel die laatste systemen vooralsnog dominant blijven.
Een andere Chinese strategie is het uitgeven van buitenlandse leningen in renminbi, in plaats van in dollars. Denk aan leningen door Chinese banken aan buitenlandse overheden, banken of bedrijven voor infrastructuurprojecten (havens, spoorlijnen) die de Chinese handel ten goede moeten komen. Chinese banken geven nu bijna 40 procent van hun internationale leningen uit in renminbi, tegen ongeveer 15 procent in 2021, volgens onderzoek van de Federal Reserve. Ook de uitgifte van obligaties in renminbi buiten China wordt aangemoedigd. Doorgaans geven buitenlandse bedrijven en regeringen obligaties uit in dollars, euro’s, of de eigen munt. Nu geven bedrijven als Mercedes-Benz of landen, zoals Brazilië en Hongarije, zogeheten panda bonds uit: renminbi-obligaties. Bedrijven of overheden buiten China kunnen zo Chinese investeerders trekken en/of profiteren van relatief lage Chinese rentes.
Intussen draagt de Chinese centrale bank, de Volksbank, ook haar steentje bij aan het project-renminbi. Zij wil buitenlandse beleggers geruststellen dat de munt ook in tijden van financiële stress beschikbaar zal blijven, zoals de Amerikaanse Federal Reserve dat doet met de dollar in crisissituaties. Daartoe heeft de Chinese centrale banken de noodloketten waaruit andere centrale banken renminbi’s kunnen lenen (zogeheten swap lines) uitgebouwd. De Volksbank kopieert het voorbeeld van de Federal Reserve, die met dergelijke noodlijnen de dollar ondersteunt. De ECB doet hetzelfde voor de euro: zij kondigde onlangs aan haar euro-noodlijnen beter toegankelijk te maken.
Hofman benadrukt daarnaast een ander Chinees initiatief: de ontwikkeling van een digitale renminbi. Dat is digitaal centralebankgeld, een nieuwe vorm van geld waaraan ook in onder meer de eurozone wordt gewerkt (de digitale euro). De digitale renminbi, waar binnen China al volop mee is geëxperimenteerd, moet ook grensoverschrijdende transacties simpeler en sneller maken. De Chinese Volksbank bouwt samen met een vooralsnog klein groepje centrale banken (Thailand, Hong Kong, de Verenigde Arabische Emiraten en Saoedi-Arabië) aan blockchain-infrastructuur die digitale centrale bankvaluta onderling verhandelbaar moet maken.
De ontwikkeling van de digitale renminbi is volgens Hofman voor China urgenter geworden nu de regering-Trump zonneklaar heeft gemaakt dat zij, met de dollar, de digitale monetaire toekomst wil beheersen. Trump zet in op stablecoins: door commerciële bedrijven (dus niet door de centrale bank) uitgegeven cryptomunten, met ‘echte’ dollars als onderpand. Dollar-stablecoins moeten de „blijvende dominantie van de dollar als wereldwijde reservemunt” veiligstellen, zei het Witte Huis vorig jaar. De digitale renminbi moet dat scenario afwenden.
Als de renminbi écht een grotere internationale rol moet krijgen, is meer nodig, zeggen economen al jaren. De renminbi blijft minder beschikbaar op de financiële markten dan andere valuta vanwege twee belangrijke obstakels. China kent restricties op kapitaalverkeer vanuit en naar het land. En de Chinese leiding controleert de renminbi-wisselkoers, waardoor de vrije handel in de renminbi wordt gehinderd.
Met de huidige restricties op zijn kapitaalmarkt wil Beijing vooral voorkomen dat kapitaal grootscheeps het land uitstroomt in tijden van marktstress, zoals onder meer in 2015 gebeurde. Daarom mogen Chinese burgers bijvoorbeeld niet meer dan 50.000 dollar per jaar uit China naar het buitenland overmaken. Volgens Hofman heeft China de kapitaalmarkt al behoorlijk geliberaliseerd. Maar volledig open naar westerse standaarden is de kapitaalmarkt nog niet.
Wat de wisselkoers betreft is China vooral bang voor schade aan de export. Als de renminbi veel sterker wordt ten opzichte van andere valuta, maakt dat Chinese producten in het buitenland duurder en dus minder gewild. Van die vorm van staatsinterventie moet China af, stelt Hofman. „China is inmiddels een grote economie. Wat precies de koers is van de renminbi – of je nou 6 of 7 renminbi voor een dollar moet betalen – maakt relatief weinig uit voor de economie als geheel.”
Zal de Chinese leiding de eigen controledrang opgeven? Er is heel veel onzekerheid, benadrukt Hofman. „Ik heb niet het idee dat alles nu met Xi’s speech is besloten. Ik weet ook niet of Xi alle implicaties van versterkte internationalisering van de renminbi zou accepteren”.
Kan de renminbi de dollar ooit gaan onttronen? „Als het al gebeurt, kan het echt even duren”, zegt Hofman. De transitie van pond naar dollar als belangrijkste wereldmunt duurde meerdere decennia, zegt hij. De Amerikaanse economie was al de grootste in 1870. „En het duurde nog tot in de jaren dertig van de twintigste eeuw voor de dollar dominant werd.” Voorlopig zit de dollar nog stevig op de troon, en blijft de renminbi nog een klein kroonprinsje.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet