Klimaatactivisme Ze demonstreerden tegen een kweekreactor in de jaren zeventig en tegen kernwapens in de jaren tachtig. Na hun pensionering pakten ze de draad weer op, werden herhaaldelijk gearresteerd en maakten kennis met het waterkanon. „Ik voel me beschermd door mijn grijze haren en mijn rimpels.”
Het echtpaar Jim Peters en Toni Britsia zingend bij een klimaatprotest in Deventer.
Buurtwerker in ruste Toni Britsia (72) en oud-architect Jim Peters (74) wonen samen in een groot, oud huis in Deventer. Ze hebben een dochter, een zoon en een kleindochter. Hij zingt in een shantykoor, zij zit bij een leesgroepje en verder worden ze voortdurend opgepakt door de politie. „Zeker zes keer”, zegt Jim. „Misschien wel vaker”, zegt Toni. Na elke arrestatie voert de politie hen af per bus. „En dan beginnen we te zingen”, zegt ze. Ze werpt een blik opzij en aan de eettafel klinkt tweestemmig:„We kó-men te-rug! We kó-men t-erug! We kó-men te-rug met nog veel méér! En dan met nóg veel meer en dan met nóg veel meer en dan met nóg veel meer, we komen TERÚÚÚGGGG!”„Die zing ik gráág”, zegt Toni. „Zo van: je bent nog niet van ons af.” „Eén keer,” zegt Jim lachend, „werden we afgevoerd van de snelweg en de bus reed naar het politiebureau. Maar toen we daar aankwamen bleek dat we toch naar het ADO-stadion moesten. Toen moesten we dus weer langs de A12. Wij zingen in die bus met z’n allen: „We zíjn weer te-rug! We zíjn weer te-rug!”Toni en Jim behoren tot de voorhoede van de klimaatactivisten-op-leeftijd. Demonstrerend op de A12 in Den Haag, ruim voor de medegepensioneerden begonnen toe te stromen. Natgespoten kenners van het waterkanon. Lid van Extinction Rebellion (XR) en van Grootouders voor het Klimaat en na ‘7 oktober’ ook agerend tegen de Gaza-genocide en evengoed tegen de terreur van Hamas. Makers van spandoeken in alle maten – een 48 meter lang exemplaar hingen ze op aan de Wilhelminabrug boven de IJssel in Deventer en op het Museumplein in Amsterdam spleet het de rode mensenmassa in twee. Ja, het laatste snelwegprotest dateert alweer van vorig jaar herfst maar elke wéék is er wel „ergens” een demonstratie en dat is „hoog nodig” want we stevenen af op „uitputting van de aarde”, „een bijbelse zeespiegelstijging” en „ontwrichte samenlevingen”. Ook de nieuwe regering belooft weer „véél te weinig”.En als ze bij wijze van ‘klimaatalarm’ een paar dagen na dit interview op het stationsplein van Deventer voor dood liggen tijdens het loeien van de sirenes op de eerste maandag van de maand, zal Jim het woord voeren. Hij zal het groene klimaatshirt dragen dat hun dochter ontwierp, acteur James Dean getekend in het XR-logo met als opschrift ‘Rebel with a cause’, een knipoog naar de film die Dean in 1955 onsterfelijk maakte. Zijn gehoor zal bijna geheel bestaan uit ouderen en Toni zal hen uitgelaten groeten. „Héé daar is Marlies!” en: „Kijk, daar komen onze vrienden uit Zutphen! Hééé Dínand!” Door zijn microfoon zal Jim spreken met krachtige stem. „Luister!”, zal hij roepen. „Wij zijn bezorgde en verontruste mensen! Wij staan hier voor onze kinderen en kleinkinderen en voor de aarde. En wij slaan groot alarm. Lúíster!”
Klimaatprotest in Deventer.
Toni, dochter van een Delftse fabrieksarbeider, demonstreerde al als middelbare scholier. Ze zat op school in Rijswijk, Den Haag was vlakbij. „In de laatste jaren spijbelde ik weleens met een clubje, gingen we kijken wat er op het Binnenhof te beleven viel. Stonden we daar, onder schooltijd demonstrerend tegen de hongersnood in Biafra.” Ze rolde het „buurt- en welzijnswerk” in, liep stage in een Delfts buurthuis en ontmoette Jim, student bouwkunde. „Ik zat bij de progressiefste studentenvereniging van Delft. De eerste die nieuwelingen niet meer kaal schoor maar op voet van gelijkheid kennismaakte. We knapten speeltuinen op, gingen zelfs naar Terschelling, duinen schoonmaken. In Delft deden we klusjes in buurthuizen.”In 1980 verhuisden ze naar Deventer, Jims geboortestad. Hij runde met een studievriend een architectenbureau dat zich richtte op sociale woningbouw. Ze sloten zich aan bij een buurtcommissie die zich verzette tegen de gentrificatie van een volksbuurt en die ‘rouwkaarten’ stuurde naar gemeenteraadsleden: ‘Onze wijk gaat eraan.’ De buurt werd herbouwd met betaalbare huurwoningen.Toni en Jim protesteerden tegen de kweekreactor in het Duitse Kalkar in de jaren zeventig en tegen de „afbraak” van de verzorgingsstaat en de plaatsing van kruisraketten in de jaren tachtig. Na 1986, het geboortejaar van hun eerste kind, ebde de demonstratiezin wat weg: hun maatschappelijke betrokkenheid uitte zich via hun werk en bovendien, zegt Toni: „Er víél niet zoveel te demonstreren in de jaren negentig.” Hun voorliefde voor de natuur droegen ze hoe dan ook over: bij de komst van een nieuw huisdier verlangde hun zoon een vernoeming naar een actieschip van Greenpeace. Konijn Solo.
Toni’s activisme herleefde na haar pensionering in 2018. Een goede vriendin – „eenzelfde type als ik” – werd wat eerder oma en sloot zich aan bij de nieuwe organisatie Grootouders voor het Klimaat en bij de net opgerichte Deventer tak van Extinction Rebellion. De opwarming van de aarde stond alom in de belangstelling, wetenschappers toonden zich zeer bezorgd, de protestbeweging groeide. „In die tijd begonnen we met het maandelijkse klimaatalarm”, zegt Toni. Lag ze voor het eerst gestrekt op de grond naast andere massaal „uitgestorven” mensen. Een medeactivist trok met kleurkrijt de contouren rond haar lichaam alsof ze een lijk was op een plaats delict. En toen de sirenes stilvielen stond ze op uit de dood om een maand later opnieuw minutenlang uit te sterven.
Toni Britsia ligt voor dood bij klimaatprotest tijdens het loeien van de sirenes op de eerste maandag van de maand.
Jim werd actief na de eerste snelwegblokkades op de A12 in Den Haag. Klimaatactivisten begonnen in 2022 het stuk snelweg te bezetten rond de ‘tunnelbak’ tussen het Tweede Kamergebouw en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Doel: afschaffing van subsidies op fossiele brandstof. In januari 2023 arresteerde de politie ‘uit voorzorg’ een aantal activisten die opriepen tot de blokkade. Ook activisten uit de omgeving van Deventer, zo bleek. Ze kregen een gebiedsverbod opgelegd. „Wij kénden die mensen”, zegt Jim. „Het moet niet gekker worden, zeiden we tegen elkaar. Als zij niet kunnen gaan, dan gaan wij.”
„We gingen eerst dat viaduct onderdoor”, vertelt Jim. „Dat was al enorm kicken, dat gelúíd van onze yells in die tunnel!” Toni, zacht en opzwepend: „Stóp fossiele subsi-dies!” Jim valt alweer in. „En dat viaduct,” gaat hij verder, „stond vol met medestanders. Ons toe te juichen. Alsof we een vol voetbalstadion inliepen.”
„Het viel me op dat er weinig ouderen op de snelweg waren”, zegt Toni. „Veel jongeren vooral, sommigen in elkaar gehaakt, voor als de politie kwam. We vroegen: ‘Zijn jullie opa’s en oma’s hier?’ ‘Néé!’, riepen ze. ‘Nou’, riepen we terug: ‘We zijn hier ook namens júllie opa’s en oma’s!’ Zij júíchen – ja dat werd echt gewaardeerd.”
Jim: „Nou en toen zijn we dus op de snelweg gaan zitten.”Toni: „Op een gegeven moment riep de politie: ‘Dit is de eerste waarschuwing. U bent in overtreding’ – artikel zoveel. En na de derde waarschuwing kwamen ze ons arresteren.” Jim: „Ze hadden bussen geregeld. Touringcars en stadsbussen. Maar we waren met veel meer mensen dan ze gedacht hadden. Dus bij ons waren de bussen op.” Lachend: „Toen mochten wij in een arrestantenbusje. Neenee, we werden niet geboeid. Ze bejegenden ons heel vriendelijk. Ze waren waarschijnlijk niet zo gewend om hun ouders of hun opa en oma in de cel te stoppen. In die busjes zaten cellen ja. Vier celletjes, twee mensen per cel.” Toni: „‘Mannen en vrouwen apart’ zeiden ze. ‘Maar wij horen bij elkaar!’ zeiden wij. ‘Nou vooruit dan’, zei de politie. Wij met z’n tweeën dicht tegen elkaar in dat celletje.” Jim: „Cameraatje bovenin de hoek, weet je wel. Fantástisch.” Toni: „We keken elkaar aan van: moet je ons nou toch zien op onze oude dag!”
Protestlied 'Als Zutphen straks onder de zee ligt'.
In een zaaltje van een Haags politiebureau stampvol demonstranten werden Jim en Toni voorgeleid aan een officier van justitie. Die tuurde in hun identiteitsbewijzen en pende een en ander neer. „U hoort nog van ons.” Toni: „Buiten stonden mensen van XR ons op te wachten. ‘Héé’, zeiden ze, ‘even praten’. En toen vroegen ze hoe het met ons ging en hoe we ons voelden. Zó zorgvuldig allemaal. Wij dachten altijd: wij weten wel hoe demonstreren in z’n werk gaat. Nou: we déden maar wat, vroeger.” Jim: „En daarna zijn we dus een actietraining van XR gaan doen.”
In Zwolle was dat, een maand later. Leerden ze over het belang van geweldloosheid („nooit terugslaan!”), oefenden ze met het spelen voor zoutzak terwijl ‘agenten’ aan hen liepen te sjorren. Geen drank, geen drugs, geen vuur, geen vuurwerk en spreek anderen erop aan als ze over de schreef gaan. Of licht de politie in. „Ja, want dan zijn er kennelijk mensen aan het infiltreren.” Over het demonstratierecht leerden ze en dat ze nooit over hun eigen grenzen heen moesten gaan.
Ligt hun grens niet bij de wet? De burgemeester van Den Haag heeft protesteren op de A12 altijd verboden. Snelwegblokkeerders overtreden de Wet openbare manifestaties. Toni: „Er zijn zeker mensen die zeiden: dat kun je toch niet máken? Maar ik doe wat ik vind dat ik moet doen. Geen geweld, wel burgerlijk ongehoorzaam.” Jim: „De snelweg blokkeren is een ontzettend effectieve manier om publiciteit te krijgen. Op het Malieveld komt geen pers af.” Het OM ziet doorgaans af van strafvervolging: zolang de demonstratie vreedzaam verloopt en er geen sprake is van „laakbaar gedrag” beschouwt justitie de arrestatie zelf als passende ingreep.Dat, plus het waterkanon. Maart 2023. Boeren én klimaatactivisten togen naar Den Haag om te demonstreren. Op weg naar de A12 zoemde al rond dat het waterkanon zou worden ingezet. „Ik was ervan overtuigd: dat is voor de boeren met hun grote trekkers”, zegt Toni. „Maar het was voor óns. Ik was gechoquéérd. Over hoe ze ons wégzetten. Terwijl we daar zitten voor de áárde! Voor de tóékomst! Voor de goede zaak! Gewéldloos!”Toni: „Het was koud. Ik weet nog dat ik een poncho had.”Jim: „‘We gaan geweld inzetten’, zei de politie.”Toni: „Veel mensen zijn toen aan de kant gegaan.”Jim: „We draaiden onze rug naar het kanon toe. Ik deed mijn bril af.”Toni: „Ze hadden de zachte straal, zeiden ze. Nou, we werden zeik- en zeik- en zeiknat. Tot in onze onderbroek.”Jim: „Het liep zo je nek in en door je bilnaad naar beneden, hahaha.”Toni: „Ja, jij lacht erom maar ik was echt zó gechoqueerd toen.”De keer daarop droeg Jim een regenpak. Toni ademde door een fluorescerend groene snorkel.De bejegening na arrestatie bleef vriendelijk. „Jongeren pakken ze hardhandiger aan, vooral als ze er een beetje alternatief uitzien of hun gezicht bedekken”, zegt Toni. „Ik voel me altijd beschermd door mijn grijze haren en mijn rimpels.” Bij elke demonstratie bedenkt ze: de politie staat hier óók voor onze veiligheid. „Ik zeg ook altijd tegen de agenten: ‘Bedankt voor de goede zorgen.’”
Jim Peters en Toni Britsia. „Ik doe wat ik vind dat ik moet doen.”
Jim schenkt thee bij, Toni pakt de tablet en trakteert op een slideshow. „Dit was een grote klimaatdemonstratie in Amsterdam”, zegt ze. „Kijk, dit is onze kleindochter.” Een klein meisje met twee staartjes kijkt ernstig de camera in. ‘Your mistakes are her future’, staat op het protestbord van haar moeder. Swipe. „Hier hadden we een rouwstoet gemaakt voor het klimaat, in 2021 was dat.” Swipe. Een groep van honderd activisten poseert als een schoolklas, uitrustend in het gras tijdens een klimaatmars. In de achterste rij houdt eenieder één letter omhoog: ‘Stop fossiele subsidies’, leest het. „O ja dat was heel grappig want de ‘S’ was eerst zoek”, zegt Toni. „Stond er: ‘Top fossiele subsidies’.”Het swipen stopt niet. Dit is Paul en zijn klimaatvlag en dit is Asha, o Asha is zó belangrijk voor onze club en dit is de demonstratie in Berlijn – „óók 2023? Mijn god, wat een actief jaar!” – en hier maakt Jim een spandoek en hier spuit hij heel stout ‘Kies voor het klimaat’ met een spuitbus op de grond voor het stembureau in de nacht voor de verkiezingen –„nou: stout…”, zegt Jim. „Het was met afwasbare kalk hoor” – en dit is de Jan Terlouwlezing hier in Deventer, we mochten een pauzeact doen, een soort klimaatalarm op het toneel, ja Jan Terlouw leefde nog, hij was erbij, hij vond het hartstikke goed… en ja, hier protesteren we tegen Total en hier tegen Shell en dit was op het Museumplein, de Mars voor Klimaat en Rechtvaardigheid, in november 2023, dat was met Greta Thunberg…Ze valt stil.„Ja”, zegt ze. „Toen kwam Gaza er ineens bij.”Op het Museumplein stonden 85.000 mensen, de grootste klimaatdemonstratie in Nederland ooit. Ook was het vijf weken na de Hamasterreur, in Gaza regende het bommen. Een spreker op het podium vroeg aandacht voor het lot van Gaza, Thunberg droeg een Palestijnse sjaal en over het plein schalde ‘From the river to the sea, Palestine will be free’ uit de mond van een Palestijnse vrouw. „We waren van slag”, zegt Toni. „Dit was toch een klimáátdemonstratie? Nee, daar waren we nog helemaal niet klaar voor toen.”Discussie laaide op binnen Extinction Rebellion, ook in Deventer. Ondergraven we met Gaza-acties niet onze strijd voor het klimaat? Is die strijd niet groot genoeg soms? Maar ja: kúnnen we wegkijken van Gaza dan? En steken daar in zekere zin niet dezelfde krachten achter – „vergaand kapitalisme, kolonialisme, wit superioriteitsdenken”? Toni: „We kwamen bij elkaar thuis, voerden lange, socratische gesprekken…Sommigen hier in Deventer zijn ook echt waanzinnig goed ingelezen. En ik bedacht… Jim en ik bedachten: wij staan hierachter, we zíén dat het om hetzelfde gaat.” Zo dacht niet iedereen. „Een vriendin uit Zutphen is bewust met een aantal anderen uit XR gestapt.”
Actiemateriaal in een kamer van het huis van Jim en Toni.
Swipe. Eerste rodelijndemonstratie in Den Haag, samen met kinderen en kleindochter. Swipe. Vrouw met hoofddoek houdt in Deventer een met bloed besmeurde babypop boven haar hoofd. „Ja, er kwamen ineens veel moslima’s naar onze acties.” Swipe. Poster van premier Netanyahu: ‘wanted’. „Die plakte Jim op prullenbakken in de stad.” „Ja,” zegt Jim, „en die jongen van die Netanyahu-poster zei tegen mij: ‘Moeten we niet een heel gróót spandoek doen?’” En toen zei iemand anders: ‘Er ligt een gigántische hoeveelheid steigerdoek in de Leusensteeg.’ Jim propte het in zijn auto en hier aan de eettafel schilderde hij op dat gigadoek een gigaleus samen met vrienden. Nee niet alleen ‘klimaatvrienden’. Ook mannen uit zijn shantykoor.
Begin oktober 2025 vulden Jim en medeactivisten flesjes met water en bevestigden ze die onderaan het spandoek want het waaide flink, zeker bovenop de Wilhelminabrug. Ze bonden het doek omgekeerd vast aan de hekspijlen aan de binnenzijde en, floep, wierpen het over de reling, de leus zichtbaar voor vrachtschippers en alle Deventenaren in de straatjes langs de IJssel: ‘Wat deed jij toen een volk werd uitgeroeid’? Twee dagen later namen ze het doek mee naar Amsterdam voor rodelijndemonstratie nummer drie (250.000 betogers). Ze wilden het ophangen aan bomen rond het Museumplein maar het waaide nog steeds en toen legden Jim en Toni het maar neer op het lange looppad van het Concertgebouw naar het Rijksmuseum. „Er kwam een man mij helpen om de mensen er vanaf te krijgen”, zegt Toni. „En ik stond daar als een dirigent: eraf, eraf, eraf! En jullie riepen vanaf de andere kant van het pad. ‘Schoenen uit!’”Nee, ze zijn niet tegen Israël, verduidelijkt Toni, ze zijn tegen de daden van de regering-Netanyahu. „Het is zó erg hoe het conflict zich alleen maar verdiept. Maar ook wat in Soedan gebeurt en in Oekraïne en hoe Trump bezig is met immigranten en het klimaat met zijn ‘drill baby drill’… Nu weer als ik erover praat staat het huilen me echt…” Haar stem breekt. „…een maand geleden ofzo dacht ik: ik kan het niet meer aan. Ik gá niet meer, naar de eerstvolgende Gazademonstratie. Echt. Van de andere kant: je móét je uitspreken.”
Ja, worden ze niet depressief, vooral nu ze al jarenlang het beest van de klimaatcrisis in de bek kijken? „Ik krijg er juist inspiratie van”, zegt Jim, „Ik ga er spandoeken van maken.” Toni: „Je helpt elkaar als activisten ook wel een beetje uit de put. En ik ben er gewoon niet zo goed in om op mijn handen te gaan zitten. Machteloosheid vind ik een ongelooflijk naar gevoel. Ik dóé liever iets. En daarnaast, en dat heb ik in het verleden ook gemerkt bij de grote kernwapendemonstraties: het maakt úít, als je met veel bent, als je iets tegenover de kracht van politieke partijen en de lobby van grote bedrijven kunt stellen. Dat kan écht een macht zijn.”De wijzers van de stationsklok staan bijna rechtop. Toni legt vers geknipte takjes uit haar klimop op grafzerken van karton, Jim zet een tien meter lang spandoek rechtop in een border aan het stationsplein: ‘Stem voor alle kleinkinderen, kies voor het klimaat.’ En dan zijgen ze neer, twintig AOW-gerechtigden in hun winterjas. „Ik heb nog een dekentje”, roept een man uit Zutphen, „voor wie warm uit de dood wil opstaan zo.” De sirene klinkt. Vijftigers, veertigers, tieners lopen langs de rand van het massagraf het station uit en in. Sommigen vertragen hun pas, maar na een nieuwsgierige blik of een hint van een glimlach lopen ze door. Jim is gestorven naast een prullenbak, gezicht naar de grond. Toni ligt dood op haar rug. Maar ze houdt toch nog iets vast. Een vlag aan een stok. ‘Bezorgde grootouder’. De tekst steekt in de lucht.
Toni Britsia en mede-‘uitgestorvenen’ bij klimaatprotest in Deventer.
De laatste ontwikkelingen rond klimaat, natuur en duurzaamheid