Analyse in 3D
Welke toekomst krijgt de ‘Notre-Dame’ van Amsterdam?
De door brand verwoeste Vondelkerk is er een in een reeks kerken die de afgelopen decennia werden getroffen door vuur. Hoe pakten architecten en gemeenschappen de herbouw aan, en welke voorbeelden kunnen bij de wederopbouw van de Vondelkerk inspireren?
Door Kirsten Hannema
Graphics Eleanor Mohren
Drie weken na de brand die tijdens de jaarwisseling de Vondelkerk verwoestte, is er in Amsterdam verdriet en rouw, maar ook voorzichtig optimisme. ‘Er is meer overeind gebleven dan we aanvankelijk dachten’, zegt Paul Morel van Stadsherstel Amsterdam, de eigenaar van het gebouw. Het gaat om een meesterwerk van architect Pierre Cuypers (1827-1921), dat in de jaren tachtig verbouwd werd voor multifunctioneel gebruik. Op basis van dronebeelden en een eerste inspectie van het interieur – de centrale koepelzaal kan nog niet betreden worden – heeft Morel de schade bekeken.
De 50 meter hoge vieringstoren en dakkappen 1 – houtconstructies – zijn door het vuur volledig verwoest. De vier kleinere bakstenen torens op de hoeken 2 zijn vrijwel onaangetast.
Dit 3D-model van de schade aan de Vondelkerk is vervaardigd door 3D Scan Service Amsterdam, op basis van 1.780 foto's die drie dagen na de brand met drones werden gemaakt. De tekeningen van de onbeschadigde kerk zijn door de Volkskrant toegevoegd, enkele elementen die het zicht op de kerk belemmerden, zoals bomen, zijn door de krant verwijderd.
Op de ingestorte toren ligt een wijzerplaat 1. Ook de kerkklokken 2 zijn naar beneden gekomen. Deze bronzen elementen kunnen hersteld worden door restauratie-experts.
Het plafond van de kerk bestaat uit 11 centimeter dikke bakstenen schaalconstructies. Een aantal van deze gewelven is ingestort 1, het merendeel is heel gebleven 2; daarop liggen verkoolde dakresten.
De glas-in-loodramen rondom het koor en middenschip 1 lijken intact. Aan de voorzijde 2 is het glas verdwenen.
De betonnen begane grond- en tussenvloeren zijn onbeschadigd. Wel is er door bluswater schade in de kelder.
In de kelder lag 90 centimeter bluswater; dat wordt in etappes weggepompt. Doordat de kapconstructie volledig is verbrand, staan de gevels minder stabiel; daarom worden er vanaf steigers stutten geplaatst. Morel is opgelucht dat twee derde van de gemetselde koepelgewelven de brand – de oorzaak is nog onbekend – heeft overleefd. ‘Daarop kunnen we gaan voortbouwen.’ Want dat de kerk herbouwd zal worden, staat vast. Er komt geld van de verzekering en er lopen inmiddels verschillende inzamelingsacties voor de renovatie.
Maar: wat moet er precies hersteld worden? Het oorspronkelijke ontwerp uit 1871? De centrale toren was door een eerdere brand, in 1904, verloren gegaan en herbouwd door Cuypers’ zoon Joseph. ‘Die toren was verfijnder, ik hoop dat ze die herstellen’, zegt architectuurhistoricus Aart Oxenaar, gepromoveerd op het werk van Cuypers. Ook het Cuypersgenootschap en de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad vinden dat die toren moet worden teruggebouwd.
Kenmerkend voor het interieur was de kleurenpracht van het glas-in-lood, de – deels geschilderde – bakstenen gewelven en kolommen, en het mozaïek boven het koor. Nadat het gebouw in 1977 uit gebruik was genomen als kerk, zijn veel onderdelen zoals het altaar en orgel weggehaald, en raakte het gebouw in verval. Architect André van Stigt renoveerde het gebouw in de jaren tachtig en neemt nu ook de hersteloperatie op zich. Alles overziend lijkt het hem logisch om de situatie van voor de brand terug te brengen.
De Vondelkerk in 2017.
Foto Wim Ruigrok
Met enige regelmaat worden kerken getroffen door brand. Hoe pakken architecten en gemeenschappen de herbouw aan, en welke voorbeelden inspireren Van Stigt?
In 1980 ging de Broerekerk in Bolsward in vlammen op; alleen de buitenmuren overleefden het vuur. De kerk was al jaren buiten gebruik, de ruïne werd voor 1 euro overgenomen door de gemeente. Er waren plannen voor herbestemming met winkels en woningen, maar men herkende de kwaliteiten van het kerkgeraamte, als een romantische en vrij toegankelijke ruimte. In 2006 is de afbrokkelende ruïne door architect Jelle de Jong voorzien van een glazen overkapping; het gebouw wordt nu gebruikt voor allerlei evenementen.
De Broerekerk in Bolsward.
Foto Tobias Kleuver / ANP
Voor de Vondelkerk ligt deze aanpak niet voor de hand. Het gebouw is een rijksmonument vanwege zijn uitzonderlijke architectuur; Cuypers ontwierp het als onderdeel – en kloppend hart - van de omringende woonwijk. Bovendien is het silhouet met de toren beeldbepalend in de stad.
In Amsterdam brandde in 1989 de Muiderkerk af. De toren werd gered en hersteld door Buro Van Stigt, het kerkgebouw ging verloren. Daarvoor in de plaats kwam moderne nieuwbouw. Het eindresultaat is een merkwaardige combinatie van oud en nieuw. ‘Dit is een voorbeeld van hoe het niet moet’, aldus Van Stigt.
De Muiderkerk in Amsterdam.
Foto Berlinda van Dam / ANP
Theater het Speelhuis in Helmond was eigenlijk ook een soort kerk; een gemeenschapscentrum met een iconische status. Het kubusvormige gebouw, in 1977 door architect Piet Blom ontworpen als onderdeel van een wooncomplex, brandde in 2011 af en bleek niet te redden. Besloten werd om het theater te herhuisvesten in de leegstaande Onze Lieve Vrouwenkerk. Hoewel dit geen optie is voor de Vondelkerk, vindt Van Stigt het een mooie oplossing. ‘Elke week komt er een kerk leeg te staan door gebrek aan geld voor onderhoud of een nieuwe invulling. Laten we de aandacht voor de Vondelkerk aangrijpen om ook te kijken naar dat religieuze erfgoed.’
Boven: Theater het Speelhuis in Helmond brandde in 2011 af en bleek niet te redden. Onder: Het Theater nu.
Foto's ANP, HH
Kortsluiting was in 2017 de oorzaak van een allesverwoestende brand in de Julianakerk in Rotterdam. Architect Nima Morkoç had de kerk kort daarvoor gekocht om er zelf in te wonen en werken. Na de brand besloot hij om, voortbouwend op de restanten van de gevels en de toren, vier (koop)woningen erin te realiseren rond een gedeelde binnentuin. ‘Een aanpak die in deze tijd van woningnood begrijpelijk en economisch handig is, maar ik vind het niet wenselijk’, zegt Van Stigt. In zijn optiek moeten kerken hun functie als ‘huis van de buurt’ behouden.
De Julianakerk in Rotterdam.
Foto Arie Kievit / ANP
De Onze Lieve Vrouw Geboortekerk in Hoogmade was nog in gebruik als gebedshuis, toen in 2019 bij renovatiewerkzaamheden een brand ontstond die het dak verwoestte. De kerkgemeenschap liet de houten kap op basis van de archieftekeningen uit 1932 herbouwen. Het glas-in-lood is hersteld, het roet van de geelbakstenen binnenmuren afgebikt. Het enige nieuwe element is de tussenwand die het kerkelijke deel scheidt van het niet-kerkelijke deel; deze wand is ontworpen in de bestaande neogotische stijl. Een dergelijke restauratieve aanpak vindt Van Stigt goed voorstelbaar voor de Vondelkerk.
De grote brand van de Onze Lieve Vrouw Geboortekerk in Hoogmade.
Foto Robin Utrecht / ANP
Zijn ‘droomscenario’ is een aanpak zoals bij de herbouw van de Notre-Dame in Parijs, die in 2019 door brand werd verwoest. ‘In slechts vijf jaar tijd hebben ze die kathedraal minutieus volgens het oorspronkelijke ontwerp nagebouwd, met inzet van de beste vakmensen en -materialen.’ Daaraan hing wel een prijskaartje van 700 miljoen euro. Het budget voor de Vondelkerk zal een stuk lager liggen. Qua planning denkt Van Stigt dat herbouw in 17 maanden mogelijk moet zijn.
De gerestaureerde Notre-Dame in 2025.
Foto Riccardo Milani / Getty Images
‘Daarbij zie ik een kans – of nee, dat woord is nu niet op z’n plaats. Maar om met Johan Cruyff te spreken: elk nadeel heeft zijn voordeel.’ Hij legt uit dat hij het gebouw ‘van het gas wil halen’, onder andere door de nieuwe kap goed te isoleren. Daarbij wil hij bouwen met duurzaam hout. ‘De herbouw kunnen we aangrijpen om het hele gebouw te verduurzamen.’
De brand in de Vondelkerk ontstond tijdens de jaarwisseling, waarschijnlijk door vuurwerk. Politie en brandweer zijn nog bezig met het onderzoek, maar Paul Morel van Stadsherstel vermoedt dat er geen verklaring komt, ‘aangezien er geen bewijs te vinden is in de aspuinhoop.’ ‘Wel zijn er filmpjes gezien van vuurpijlen die tegen de toren komen.’ Op sociale media wordt bewust desinformatie verspreid, blijkt uit onderzoek van de stichting Justice for Prosperity. Russischgezinde en Engelstalige netwerken duidden de brand als een aanslag, zogenaamd gepleegd door ‘moslimterroristen’. Voor deze claims is geen enkel bewijs.
De Notre Dame heropent vijf jaar na de verwoestende brand van 2019. Met een budget van 846 miljoen euro en duizenden ambachtslieden werd de kathedraal gerestaureerd.
De Vondelkerk in Amsterdam brandde grotendeels af tijdens de jaarwisseling. Vol ongeloof kijken bewoners op 1 januari naar de resten van deze iconische kerk. ‘Het was bizar hoe snel de toren instortte.’
Tijdens Nieuwjaarsnacht stond de Congregatiekapel in Veghel in brand, een werk van architect Pierre Cuypers en zoon Jos. Volgens lokale media zou een vuurpijl brand hebben veroorzaakt in het dak. ‘Een vreselijk begin van het nieuwe jaar.’
Source: Volkskrant